ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ: ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ
1. ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ (Word Formation)
ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ: ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਦਾਹਰਨ: ਕਰ, ਜਾ, ਪਾਣੀ, ਰੋਟੀ।
- ਰਚਿਤ ਸ਼ਬਦ: ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰ, ਪਿਛੇਤਰ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ:
- ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ: ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣੇ ਸ਼ਬਦ। ਜਿਵੇਂ: ਹੱਥ-ਕੜੀ, ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ।
- ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦ: ਅਗੇਤਰ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸ਼ਬਦ। ਜਿਵੇਂ: ਅਣ+ਪੜ੍ਹ = ਅਣਪੜ੍ਹ, ਪੜ੍ਹ+ਾਈ = ਪੜ੍ਹਾਈ।
2. ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (Word Categories)
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ (Function) ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ 8 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ (ਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ (Variable Words)
ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਲਿੰਗ, ਵਚਨ ਜਾਂ ਕਾਰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ:
- ਨਾਂਵ: ਕਿਸੇ ਜੀਵ, ਥਾਂ, ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। (ਜਿਵੇਂ: ਮੁੰਡਾ, ਦਿੱਲੀ, ਦੁੱਧ)
- ਪੜਨਾਂਵ: ਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ। (ਜਿਵੇਂ: ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ, ਉਹ)
- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ: ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਗੁਣ-ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ-ਮਿਣਤੀ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ। (ਜਿਵੇਂ: ਨੀਲਾ, ਪੰਜ ਕਿੱਲੋ, ਬਹਾਦਰ)
- ਕਿਰਿਆ: ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਲ ਸਹਿਤ ਪਤਾ ਲੱਗੇ। (ਜਿਵੇਂ: ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਖੇਡਣਗੇ)
(ਅ) ਅਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ (Invariable Words)
ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ:
- ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ: ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ/ਸਥਾਨ ਦੱਸਣ। (ਜਿਵੇਂ: ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਕੱਲ੍ਹ, ਅੰਦਰ)
- ਸਬੰਧਕ: ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦਾ ਵਾਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਜੋੜਨ। (ਜਿਵੇਂ: ਦਾ, ਨੇ, ਨੂੰ, ਤੋਂ)
- ਯੋਜਕ: ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ। (ਜਿਵੇਂ: ਅਤੇ, ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ)
- ਵਿਸਮਿਕ: ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਗ਼ਮੀ, ਹੈਰਾਨੀ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ। (ਜਿਵੇਂ: ਵਾਹ!, ਹਾਏ!, ਬੱਲੇ!)
ਸਾਰਣੀ: ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ
| ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ | ਮੁੱਖ ਕੰਮ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਨਾਂਵ | ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਣਾ | ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਕਿਤਾਬ |
| ਕਿਰਿਆ | ਕੰਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ | ਲਿਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ |
| ਸਬੰਧਕ | ਸਬੰਧ ਜੋੜਨਾ | ਨਾਲ, ਵਿੱਚ |
| ਵਿਸਮਿਕ | ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ | ਅਸ਼ਕੇ!, ਬੁਰੜੂ! |
ਸਿੱਟਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਾਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੋਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
1. ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ
ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:
- ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 10 ਲਗਾਂ ਹਨ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ੳ, ਅ, ੲ’ (ਸਵਰ ਵਾਹਕ) ਨਾਲ ਖਾਸ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੀ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
- ੳ ਨਾਲ: ਔਂਕੜ, ਦੁਲੈਂਕੜ, ਹੋੜਾ।
- ਅ ਨਾਲ: ਮੁਕਤਾ, ਕੰਨਾ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਕਨੌੜਾ।
- ੲ ਨਾਲ: ਸਿਹਾਰੀ, ਬਿਹਾਰੀ, ਲਾਂ।
- ਲਗਾਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਬਿੰਦੀ, ਟਿੱਪੀ, ਅੱਧਕ):
- ਅੱਧਕ: ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੋਹਰੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ (ਜਿਵੇਂ: ਸੱਪ, ਪੱਕਾ)।
- ਬਿੰਦੀ/ਟਿੱਪੀ: ਨਾਸਿਕੀ ਆਵਾਜ਼ (ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ।
- ‘ਹ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਸੁਰ): ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਅਕਸਰ ਸਿਹਾਰੀ ਜਾਂ ਦੁਲਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਹ’ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਖਾਸ ਧੁਨੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: ‘ਸ਼ਹਰ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਸ਼ਹਿਰ’)।
2. ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੇ ਨਿਯਮ (Common Spelling Rules)
ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ:
ਕ) ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਹਾਰੀ ਦਾ ਨਿਯਮ
ਜੇਕਰ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਏ’ (ਲਾਂ) ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
- ਅਸ਼ੁੱਧ: ਕੇਹੜਾ, ਜੇਹੜਾ, ਸੇਹਤ
- ਸ਼ੁੱਧ: ਕਿਹੜਾ, ਜਿਹੜਾ, ਸਿਹਤ
ਖ) ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਲਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ
ਜੇਕਰ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਐ’ (ਦੁਲਾਵਾਂ) ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਹ’ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
- ਅਸ਼ੁੱਧ: ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਿਰ, ਕਹਿਰ (ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ‘ਐ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼)
- ਸ਼ੁੱਧ: ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਿਰ, ਕਹਿਰ (ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ‘ਹ’ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ)
ਗ) ‘ਵ’ ਅਤੇ ‘ਬ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ‘ਵ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਬ’ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਸਹੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
- ਅਸ਼ੁੱਧ: ਸਬੇਰਾ, ਕਬਿਤਾ, ਬੀਰ
- ਸ਼ੁੱਧ: ਸਵੇਰਾ, ਕਵਿਤਾ, ਵੀਰ
ਘ) ਨਾਸਿਕਤਾ (ਙ, ਞ, ਣ, ਨ, ਮ)
ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ‘ਙ’ ਅਤੇ ‘ਞ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ‘ਣ’ ਅਤੇ ‘ਨ’ ਦਾ ਫਰਕ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
- ਅਸ਼ੁੱਧ: ਪਾਣੀ (ਪਾਨੀ), ਗਾਨਾ (ਗਾਣਾ)
- ਸ਼ੁੱਧ: ਪਾਣੀ, ਗਾਣਾ
3. ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ
| ਅਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ | ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ |
|---|---|
| ਪੜਾਈ | ਪੜ੍ਹਾਈ (ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਹ) |
| ਵੋਟੀ | ਵਹੁਟੀ |
| ਉਜਲ | ਉੱਜਲ (ਅੱਧਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ) |
| ਗਿਆਨ | ਗਿਆਨ (ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ) |
| ਹਥ | ਹੱਥ |
| ਦੁਧ | ਦੁੱਧ |
| ਸਿਆਹੀ | ਸ਼ਿਆਹੀ |
| ਅਕਾਸ਼ | ਆਕਾਸ਼ |
ਪੇਪਰ ਲਈ ਸੁਝਾਅ:
- ਅੱਧਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਲ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: ਸਦ-ਸੱਦ)।
- ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ (ਹ, ਰ, ਵ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਹੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਕਰੋ।
- ਜੇਕਰ ਸਵਾਲ ਵੱਡਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੋ, ਇਸ ਨਾਲ ਨੰਬਰ ਚੰਗੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
1. ਨਾਂਵ (Noun)
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੀਵ, ਵਸਤੂ, ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਿਸਮਾਂ (5):
- ਆਮ ਨਾਂਵ (ਜਾਤੀ ਵਾਚਕ): ਜਿਵੇਂ – ਮੁੰਡਾ, ਦਰਿਆ, ਕਿਤਾਬ।
- ਖ਼ਾਸ ਨਾਂਵ (ਨਿਜ ਵਾਚਕ): ਜਿਵੇਂ – ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸਤਲੁਜ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ।
- ਵਸਤੂ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ: ਜਿਵੇਂ – ਸੋਨਾ, ਪਾਣੀ, ਤੇਲ।
- ਇਕੱਠ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ: ਜਿਵੇਂ – ਫ਼ੌਜ, ਜਮਾਤ, ਟੀਮ।
- ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ: ਜਿਵੇਂ – ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਗ਼ਮੀ, ਕੁੜੱਤਣ।
2. ਪੜਨਾਂਵ (Pronoun)
ਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੜਨਾਂਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਂਵ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਾ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਪਵੇ।
- ਕਿਸਮਾਂ (6): ਪੁਰਖ ਵਾਚਕ, ਨਿਜ ਵਾਚਕ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਚਕ, ਅਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਚਕ, ਸਬੰਧ ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਚਕ।
- ਉਦਾਹਰਨ: ਮੈਂ, ਅਸੀਂ, ਤੁਸੀਂ, ਉਹ, ਕੌਣ, ਆਪ।
3. ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adjective)
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗੁਣ, ਔਗੁਣ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਮਿਣਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਮ’ ਤੋਂ ‘ਖ਼ਾਸ’ ਬਣਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਕਿਸਮਾਂ (5):
- ਗੁਣ ਵਾਚਕ: ਜਿਵੇਂ – ਸੁੰਦਰ, ਬਹਾਦਰ, ਕਾਲਾ।
- ਸੰਖਿਆ ਵਾਚਕ: ਜਿਵੇਂ – ਪੰਜ, ਸੱਤਵਾਂ, ਅੱਧਾ।
- ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਚਕ (ਮਿਣਤੀ): ਜਿਵੇਂ – ਥੋੜ੍ਹਾ, ਬਹੁਤ, ਦੋ ਕਿਲੋ।
- ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਚਕ: ਜਿਵੇਂ – ਇਹ, ਉਹ।
- ਪੜਨਾਂਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ: ਜਿਵੇਂ – ਮੇਰਾ (ਘਰ), ਸਾਡੀ (ਕਿਤਾਬ)।
4. ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adverb)
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ, ਢੰਗ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਕਿਸਮਾਂ (8): ਕਾਲ ਵਾਚਕ (ਸਮਾਂ), ਸਥਾਨ ਵਾਚਕ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਾਚਕ (ਢੰਗ), ਮਿਣਤੀ ਵਾਚਕ, ਸੰਖਿਆ ਵਾਚਕ, ਨਿਰਣਾ ਵਾਚਕ, ਕਾਰਨ ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਤਾਕੀਦ ਵਾਚਕ।
- ਉਦਾਹਰਨ: ਹੁਣ, ਤੇਜ਼, ਬਾਹਰ, ਬਹੁਤ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ।
5. ਸਬੰਧਕ (Preposition/Connector)
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦਾ ਵਾਕ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਿਸਮਾਂ: ਪੂਰਨ, ਅਪੂਰਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਜਰੇ।
- ਉਦਾਹਰਨ: ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ, ਨੂੰ, ਨੇ, ਤੋਂ, ਨਾਲ, ਵਿੱਚ।
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰਣੀ:
| ਸ਼੍ਰੇਣੀ | ਕੁੱਲ ਕਿਸਮਾਂ | ਮੁੱਖ ਪਛਾਣ |
|---|---|---|
| ਨਾਂਵ | 5 | ਨਾਂ (Name) |
| ਪੜਨਾਂਵ | 6 | ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ (In place of name) |
| ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ | 5 | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ (Quality/Quantity) |
| ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ | 8 | ਕੰਮ ਦਾ ਢੰਗ/ਸਮਾਂ (Manner/Time of action) |
| ਸਬੰਧਕ | – | ਵਾਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ (Linker) |
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
1. ਯੋਜਕ (Conjunction)
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਅਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ, ਪਰ, ਸਗੋਂ, ਕਿ, ਆਦਿ।
ਯੋਜਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਯੋਜਕ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- ਸਮਾਨ ਯੋਜਕ: ਜਿਹੜੇ ਯੋਜਕ ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ।
- ਉਦਾਹਰਨ: ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ।
- ਅਧੀਨ ਯੋਜਕ: ਜਿਹੜੇ ਯੋਜਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਾਕ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧੀਨ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ।
- ਉਦਾਹਰਨ: ਉਹ ਅੱਜ ਕਾਲਜ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਸੀ।
2. ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ (Antonyms)
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਲਟ ਅਰਥ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
| ਸ਼ਬਦ | ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ | ਸ਼ਬਦ | ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|---|---|
| ਉਸਤਤ | ਨਿੰਦਿਆ | ਆਜ਼ਾਦ | ਗ਼ੁਲਾਮ |
| ਸੋਗ | ਖ਼ੁਸ਼ੀ | ਹਾਰ | ਜਿੱਤ |
| ਵੈਰੀ | ਮਿੱਤਰ | ਨੁਕਸਾਨ | ਲਾਭ |
| ਅੰਧੇਰਾ | ਚਾਨਣ | ਕੌੜਾ | ਮਿੱਠਾ |
3. ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ (Synonyms)
ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਅਕਾਸ਼: ਅੰਬਰ, ਅਸਮਾਨ, ਗਗਨ।
- ਧਰਤੀ: ਜ਼ਮੀਨ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਭੌਂ।
- ਉਸਤਤ: ਸ਼ਲਾਘਾ, ਵਡਿਆਈ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ।
- ਦੁਸ਼ਮਣ: ਵੈਰੀ, ਵਿਰੋਧੀ, ਸ਼ਤਰੂ।
- ਸੁੰਦਰ: ਸੋਹਣਾ, ਮਨਮੋਹਕ, ਰੂਪਵਾਨ।
4. ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (One Word Substitution)
ਘੱਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
| ਵੇਰਵਾ | ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਮਰੇ | ਅਮਰ |
| ਜਿਸ ਦਾ ਪਤੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੋਵੇ | ਸੁਹਾਗਣ |
| ਜਿਹੜਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੋਵੇ | ਆਸਤਕ |
| ਜਿਹੜਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੋਵੇ | ਨਾਸਤਕ |
| ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰੇ | ਪਰਉਪਕਾਰੀ |
| ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਆਪ ਲਿਖਣਾ | ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ |
| ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਘੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਅਖਾੜਾ |
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਖਾਸ ਨੁਕਤੇ:
- ਯੋਜਕ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਅਧੀਨ’ ਯੋਜਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੋ।
- ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬਿੰਦੀ, ਟਿੱਪੀ) ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅਰਥ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਥਕ ਹੋਵੇ।