हेन्री फेयॉल यांची व्यवस्थापनाची १४ तत्त्वे
१. कामाची विभागणी (Division of Work)
संस्थेतील मोठे काम वेगवेगळ्या छोट्या कामांमध्ये विभागून ते काम कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्यानुसार दिले पाहिजे. एखाद्या व्यक्तीने एकाच प्रकारचे काम वारंवार केल्यास त्याचा अनुभव आणि कार्यक्षमता वाढते. त्यामुळे वेळ, श्रम आणि खर्चाची बचत होते.
उदाहरण: कारखान्यात एका व्यक्तीला उत्पादनाचे काम, दुसऱ्याला पॅकिंग आणि तिसऱ्याला गुणवत्ता तपासणीचे काम दिले जाते.
२. अधिकार व जबाबदारी (Authority and Responsibility)
व्यवस्थापकाला कर्मचाऱ्यांकडून काम करून घेण्यासाठी आवश्यक ते अधिकार दिले पाहिजेत. त्याचबरोबर दिलेले काम पूर्ण करण्याची जबाबदारीही त्याच्यावर असली पाहिजे. अधिकार आणि जबाबदारी यांच्यात योग्य संतुलन असणे आवश्यक आहे.
उदाहरण: मॅनेजरला कर्मचाऱ्यांना काम देण्याचा अधिकार असेल, तर दिलेले काम पूर्ण करण्याची जबाबदारीही त्याची असेल.
३. शिस्त (Discipline)
संस्थेतील सर्व कर्मचारी आणि अधिकारी यांनी संस्थेचे नियम, आदेश आणि ठरवलेल्या पद्धतींचे पालन केले पाहिजे. शिस्तीमुळे संस्थेमध्ये सुव्यवस्था निर्माण होते आणि काम वेळेत पूर्ण होते.
उदाहरण: कर्मचाऱ्यांनी वेळेवर ऑफिसमध्ये येणे, वरिष्ठांचे योग्य आदेश पाळणे आणि संस्थेच्या नियमांचे पालन करणे.
४. आदेशाची एकता (Unity of Command)
प्रत्येक कर्मचाऱ्याला फक्त एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडून आदेश मिळाला पाहिजे. एका कर्मचाऱ्याला दोन वेगवेगळ्या अधिकाऱ्यांकडून आदेश मिळाल्यास गोंधळ आणि संघर्ष निर्माण होऊ शकतो.
उदाहरण: अकाउंटंटने फक्त अकाउंट मॅनेजरच्या सूचनांनुसार काम करावे.
५. दिशेची एकता (Unity of Direction)
समान उद्दिष्ट असलेल्या सर्व कामांसाठी एकच योजना आणि एकच प्रमुख असावा. त्यामुळे सर्व कर्मचारी एकाच दिशेने काम करतात आणि संस्थेचे उद्दिष्ट लवकर साध्य होते.
उदाहरण: कंपनीच्या नवीन उत्पादनाच्या जाहिरातीसाठी एकच Marketing Plan आणि एकच प्रमुख असावा.
६. वैयक्तिक हितापेक्षा संस्थेचे हित
कर्मचाऱ्याचे वैयक्तिक हित हे संस्थेच्या सामूहिक हितापेक्षा महत्त्वाचे नसावे. प्रत्येक कर्मचाऱ्याने संस्थेच्या उद्दिष्टांना प्राधान्य दिले पाहिजे.
उदाहरण: एखाद्या कर्मचाऱ्याला स्वतःच्या सोयीसाठी कामाची पद्धत बदलायची असेल, पण त्यामुळे कंपनीचे नुकसान होत असेल तर संस्थेच्या हिताला प्राधान्य दिले पाहिजे.
७. योग्य मोबदला (Remuneration)
कर्मचाऱ्यांनी केलेल्या कामाच्या बदल्यात त्यांना योग्य आणि समाधानकारक वेतन मिळाले पाहिजे. योग्य मोबदला मिळाल्यास कर्मचाऱ्यांचा उत्साह आणि काम करण्याची इच्छा वाढते.
उदाहरण: कर्मचाऱ्याला त्याच्या कौशल्य, कामाचे स्वरूप आणि जबाबदारीनुसार योग्य पगार देणे.
८. केंद्रीकरण (Centralisation)
निर्णय घेण्याचा अधिकार पूर्णपणे वरिष्ठांकडे ठेवायचा किंवा काही अधिकार कनिष्ठ अधिकाऱ्यांना द्यायचे, यामध्ये योग्य संतुलन असावे. संस्थेच्या आकारानुसार केंद्रीकरणाचे प्रमाण ठरवले पाहिजे.
उदाहरण: मोठ्या कंपनीत मोठे आर्थिक निर्णय वरिष्ठ व्यवस्थापन घेते, तर दैनंदिन कामाचे निर्णय विभागप्रमुख घेऊ शकतात.
९. अधिकाराची साखळी (Scalar Chain)
संस्थेतील अधिकार आणि आदेश वरिष्ठ स्तरापासून कनिष्ठ स्तरापर्यंत एका निश्चित साखळीने गेले पाहिजेत. यामुळे कोण कोणाला रिपोर्ट करतो हे स्पष्ट होते आणि संवादामध्ये गोंधळ होत नाही.
उदाहरण: General Manager → Manager → Supervisor → Worker अशी अधिकाराची साखळी असू शकते.
१०. सुव्यवस्था (Order)
संस्थेमध्ये योग्य व्यक्ती योग्य ठिकाणी आणि योग्य वस्तू योग्य ठिकाणी असली पाहिजे. प्रत्येक वस्तू आणि कर्मचाऱ्याची योग्य व्यवस्था असल्यास वेळेची आणि संसाधनांची बचत होते.
उदाहरण: ऑफिसमधील महत्त्वाच्या फाईल्स योग्य ठिकाणी ठेवणे आणि योग्य कामासाठी योग्य कर्मचारी नियुक्त करणे.
११. समता (Equity)
व्यवस्थापकाने सर्व कर्मचाऱ्यांशी न्याय्य आणि समान वागणूक दिली पाहिजे. जात, धर्म, ओळख किंवा वैयक्तिक आवडीनिवडीवर आधारित भेदभाव करू नये. यामुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये विश्वास निर्माण होतो.
उदाहरण: समान काम करणाऱ्या दोन कर्मचाऱ्यांशी समान आणि न्याय्य पद्धतीने वागणे.
१२. कर्मचाऱ्यांच्या नोकरीची स्थिरता
कर्मचाऱ्यांना वारंवार बदलणे किंवा नोकरीतून काढणे योग्य नाही. कर्मचाऱ्यांना संस्थेत काम करण्यासाठी स्थिरता दिल्यास त्यांचा अनुभव वाढतो आणि ते अधिक चांगले काम करू शकतात.
उदाहरण: एखादा अनुभवी कर्मचारी वारंवार विभाग बदलत राहिल्यास त्याची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते.
१३. पुढाकार (Initiative)
कर्मचाऱ्यांना स्वतःच्या कल्पना मांडण्याची, नवीन पद्धती सुचवण्याची आणि कामात पुढाकार घेण्याची संधी दिली पाहिजे. त्यामुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये आत्मविश्वास आणि सर्जनशीलता वाढते.
उदाहरण: एखाद्या कर्मचाऱ्याने कामाचा वेळ कमी करण्यासाठी नवीन पद्धत सुचवली आणि व्यवस्थापनाने ती स्वीकारली.
१४. संघभावना (Esprit de Corps)
संस्थेतील सर्व कर्मचाऱ्यांमध्ये एकता, सहकार्य, विश्वास आणि टीम भावना असली पाहिजे. व्यवस्थापकाने कर्मचाऱ्यांमध्ये मतभेद वाढवण्याऐवजी त्यांना एकत्र काम करण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
उदाहरण: एखादे मोठे काम पूर्ण करण्यासाठी सर्व विभागांनी एकमेकांना सहकार्य करणे.
निष्कर्ष
हेन्री फेयॉल यांच्या १४ तत्त्वांमुळे संस्थेमध्ये शिस्त, कार्यक्षमता, योग्य समन्वय, कर्मचारी समाधान आणि संघभावना निर्माण होते. या तत्त्वांचा योग्य वापर केल्यास संस्थेची उद्दिष्टे प्रभावीपणे आणि कार्यक्षमतेने साध्य करता येतात.