ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ: ਧੁਨੀ, ਅੱਖਰ, ਲਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ ਸਿੱਖੋ

Posted on Jan 24, 2026 in Physics

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਗ: ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅੱਖਰ ਬੋਧ

ਧੁਨੀ ਬੋਧ (Phonology) ਅਤੇ ਅੱਖਰ ਬੋਧ (Orthography) ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ—ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ (ਅੱਖਰਾਂ) ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

1. ਧੁਨੀ ਬੋਧ (Phonology)

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਰਥਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਬੋਧ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ, ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ

ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ (Vowels): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। (ਜਿਵੇਂ: ਅ, ਆ, ਇ, ਈ…)
• ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ (Consonants): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ (ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਤਾਲੂ) ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਜਾਂ ਰੁਕ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। (ਜਿਵੇਂ: ਕ, ਖ, ਗ…)

2. ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਵਰਣ ਬੋਧ (Orthography)

ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਵਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅੱਖਰ ਬੋਧ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ

ਅੱਖਰ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

1. ਵਰਣਮਾਲਾ (Gurmukhi Alphabet): ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ 35 ਅੱਖਰ ਸਨ (ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੈਂਤੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਪਰ ਹੁਣ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ 6 ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੁੱਲ 41 ਅੱਖਰ ਹਨ।
2. ਲਗਾਂ (Vowel Symbols): ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸਵਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਲਗਾਂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 10 ਲਗਾਂ ਹਨ:

   ਮੁਕਤਾ, ਕੰਨਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਬਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ, ਦੁਲੈਂਕੜ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਹੋੜਾ, ਕਨੌੜਾ।

3. ਲਗਾਖ਼ਰ (Auxiliary Signs): ਲਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸਹਾਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਖ਼ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 3 ਲਗਾਖ਼ਰ ਹਨ:
   • ਬਿੰਦੀ ( ਂ ): ਨਾਸਿਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ।
   • ਟਿੱਪੀ ( ੰ ): ਨਾਸਿਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ।
   • ਅੱਧਕ ( ੱ ): ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਈ (ਦੁੱਤ ਉਚਾਰਨ)।
4. ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ (Conjoint Letters): ਜਿਹੜੇ ਅੱਖਰ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 3 ਹਨ:
   • ਹ (ਜਿਵੇਂ: ਪੜ੍ਹਨਾ)
   • ਰ (ਜਿਵੇਂ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ)
   • ਵ (ਜਿਵੇਂ: ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ)

ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ (ਵਰਨਾਂ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਸਿੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ:

1. ਅੱਖਰਾਂ/ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ (Identification of Letters)

ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ਸਵਰ ਵਾਹਕ (Vowel Carriers): ‘ੳ’, ‘ਅ’, ‘ੲ’ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਵਰ ਵਾਹਕ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਵਿਅੰਜਨ (Consonants): ‘ਸ’ ਤੋਂ ‘ੜ’ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੀਭ ਜਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਅਨੁਨਾਸਿਕ/ਨਾਸਿਕੀ ਅੱਖਰ (Nasal Sounds): ਉਹ ਅੱਖਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵੇਲੇ ਆਵਾਜ਼ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ 5 ਹਨ: ਙ, ਞ, ਣ, ਨ, ਮ।
• ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ: ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਲਈ 6 ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸ਼, ਖ਼, ਗ਼, ਜ਼, ਫ਼, ਲ਼।

2. ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਨ (Pronunciation of Letters)

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅੱਖਰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬੋਲਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ:

3. ਉਚਾਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ਾਸ ਨੁਕਤੇ

• ਘ, ਝ, ਢ, ਧ, ਭ ਦਾ ਉਚਾਰਨ: ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ‘ਸੁਰ’ (Tone) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ‘ਘਰ’ ਬੋਲਣ ਵੇਲੇ ‘ਗ’ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ੜ (Retroflex): ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵੇਲੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਦਮ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਲ਼ (ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ): ‘ਲ’ ਅਤੇ ‘ਲ਼’ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਗੋਲੀ’ (Tablet) ਅਤੇ ‘ਗੋਲ਼ੀ’ (Bullet)। ‘ਲ਼’ ਬੋਲਣ ਵੇਲੇ ਜੀਭ ਤਾਲੂ ਨੂੰ ਛੂਹੰਦੀ ਹੈ।

ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਖ਼ਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਜਾਣਕਾਰੀ

ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ (Vowel Signs) ਅਤੇ ਲਗਾਖ਼ਰ (Auxiliary Signs) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

1. ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ (Lagan Matravan)

ਲਗਾਂ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਜੋ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 10 ਲਗਾਂ ਹਨ:

2. ਲਗਾਖ਼ਰ (Lagaakhar)

ਲਗਾਖ਼ਰ ਉਹ ਛੋਟੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 3 ਲਗਾਖ਼ਰ ਹਨ:

• ਬਿੰਦੀ ( ਂ ): ਇਹ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ (ਨਾਸਿਕੀ) ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਨਾ, ਬਿਹਾਰੀ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਹੋੜਾ ਅਤੇ ਕਨੌੜਾ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਮਾਂ, ਗਾਂ, ਪੀਂਘ, ਗੇਂਦ।
• ਟਿੱਪੀ ( ੰ ): ਇਹ ਵੀ ਨਾਸਿਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁਕਤਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ ਅਤੇ ਦੁਲੈਂਕੜ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਅੰਬ, ਪਿੰਡ, ਮੁੰਡਾ।
• ਅੱਧਕ ( ੱ ): ਇਹ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੋਹਰੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ (stress) ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਸੱਪ, ਅੱਖ, ਪੱਤਾ।

ਸਵਰ ਵਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ੳ, ਅ, ੲ (ਸਵਰ ਵਾਹਕ) ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਲਗਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ:

• ੳ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼: ਔਂਕੜ (ਉ), ਦੁਲੈਂਕੜ (ਊ), ਹੋੜਾ (ਓ)।
• ਅ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼: ਮੁਕਤਾ (ਅ), ਕੰਨਾ (ਆ), ਦੁਲਾਵਾਂ (ਐ), ਕਨੌੜਾ (ਔ)।
• ੲ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼: ਸਿਹਾਰੀ (ਇ), ਬਿਹਾਰੀ (ਈ), ਲਾਂ (ਏ)।

ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਵਰ (Vowels) ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ (Consonants)। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

1. ਸਵਰ (Vowels)

ਸਵਰ ਉਹ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

• ਸਵਰ ਵਾਹਕ (Vowel Carriers): ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਵਰ ਅੱਖਰ ਹਨ: ੳ, ਅ, ੲ।
• ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ: ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 10 ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ:
  • ਅ (ਮੁਕਤਾ), ਆ (ਕੰਨਾ), ਇ (ਸਿਹਾਰੀ), ਈ (ਬਿਹਾਰੀ)
  • ਉ (ਔਂਕੜ), ਊ (ਦੁਲੈਂਕੜ), ਏ (ਲਾਂ)
  • ਐ (ਦੁਲਾਵਾਂ), ਓ (ਹੋੜਾ), ਔ (ਕਨੌੜਾ)

2. ਵਿਅੰਜਨ (Consonants)

ਵਿਅੰਜਨ ਉਹ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵੇਲੇ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ (ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਤਾਲੂ ਜਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ) ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਜਾਂ ਰੁਕ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

• ਵਿਸਥਾਰ: ‘ਸ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ੜ’ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ। ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ (ਸ਼, ਖ਼, ਗ਼, ਜ਼, ਫ਼, ਲ਼) ਵੀ ਵਿਅੰਜਨ ਹੀ ਹਨ।
• ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:
  • ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅੰਜਨ: ਜਿਵੇਂ ਕ, ਖ, ਗ ਆਦਿ।
  • ਨਾਸਿਕੀ ਵਿਅੰਜਨ (Anunasik): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। (ਙ, ਞ, ਣ, ਨ, ਮ)
  • ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ: ਉਹ ਵਿਅੰਜਨ ਜੋ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। (ਹ, ਰ, ਵ)

ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਫ਼ਰਕ

ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਨਿਯਮ (Spelling Rules)

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

1. ‘ਹ’ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਿਯਮ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ‘ਹ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ:

• ਸਿਹਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ: ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ‘ਲਾਂ’ (ੇ) ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਲਾਂ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਹ’ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਗ਼ਲਤ: ਸੇਹਰ, ਕੇਹੜਾ।
  • ਸਹੀ: ਸਿਹਰ, ਕਿਹੜਾ।
• ਦੁਲਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ: ਜੇਕਰ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ‘ਦੁਲਾਵਾਂ’ (ੈ) ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਤਾਂ ‘ਹ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਗ਼ਲਤ: ਸੈਹਰ, ਕੈਹਣਾ।
  • ਸਹੀ: ਸ਼ਹਿਰ, ਕਹਿਣਾ।

2. ‘ਣਾ’ ਅਤੇ ‘ਨਾ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ‘ਣ’ ਅਤੇ ‘ਨ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ:

• ਜੇਕਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ‘ਨ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਕਦੇ ਵੀ ‘ਣ’ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। ਜਿਵੇਂ: ਨਹਿਰ, ਨਾਮ।
• ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨ’ ਜਾਂ ‘ਣ’ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਪਾਣੀ, ਰਾਣੀ, ਜਾਣ, ਖਾਣ (ਪਰ ਮਕਾਨ, ਇਨਸਾਨ)।

3. ਬਿੰਦੀ ਅਤੇ ਟਿੱਪੀ ਦੀ ਚੋਣ

• ਟਿੱਪੀ: ਇਹ ਮੁਕਤਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ ਅਤੇ ਦੁਲੈਂਕੜ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। (ਜਿਵੇਂ: ਅੰਬ, ਪਿੰਡ, ਮੁੰਡਾ)।
• ਬਿੰਦੀ: ਇਹ ਕੰਨਾ, ਬਿਹਾਰੀ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਹੋੜਾ ਅਤੇ ਕਨੌੜਾ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। (ਜਿਵੇਂ: ਮਾਂ, ਪੀਂਘ, ਗੇਂਦ, ਕੈਂਚੀ)
• ਨੋਟ: ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲਗ ‘ਪੈਰ’ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ (ਔਂਕੜ/ਦੁਲੈਂਕੜ), ਤਾਂ ਟਿੱਪੀ ਲੱਗੇਗੀ। ਜੇ ‘ਉੱਪਰ’ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਿੰਦੀ ਲੱਗੇਗੀ।

4. ਅੱਧਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਅੱਧਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ।

• ਜਿਵੇਂ: ਸਪ (Snake – ਸਾਧਾਰਨ) → ਸੱਪ (ਦਬਾਅ)।
• ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਅੱਧਕ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਪੈੱਨ, ਕੱਪ, ਜੱਗ।

5. ‘ਵ’ ਅਤੇ ‘ਬ’ ਦਾ ਫ਼ਰਕ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ‘ਵ’ ਅਤੇ ‘ਬ’ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਗ਼ਲਤ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ:

• ਸਹੀ: ਵਿਚਾਰ, ਵਪਾਰ, ਵਾਪਸ। (ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਿਚਾਰ’ ਜਾਂ ‘ਬਾਪਸ’ ਲਿਖਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ)।

ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਟੇਬਲ

ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ (Word Structure)

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

1. ਸ਼ਬਦ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (Definition of Word)

ਅੱਖਰਾਂ, ਲਗਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਖ਼ਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

• ਉਦਾਹਰਨ: ‘ਕ’ + ‘ਮ’ + ‘ਲ’ = ਕਮਲ (ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦਾ ਨਾਂ)।
• ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਲਮਕ’ ਜਾਂ ‘ਮਲਕ’ ਲਿਖੀਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

2. ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ (Word Structure)

ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ੳ) ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ (Root Words)

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।

• ਉਦਾਹਰਨ: ਘਰ, ਪੜ੍ਹ, ਕਰ, ਸੋਹਣਾ, ਬਾਗ਼।

ਅ) ਰਚਿਤ ਸ਼ਬਦ (Derived/Compound Words)

ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

• ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ (Compound Words): ਜਦੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਕਸਰ ‘ਜੋੜਨੀ’ ( – ) ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਚਾਹ-ਪਾਣੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ।
• ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦ (Derivative Words): ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ-ਅੰਸ਼ ਲਗਾ ਕੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
  • ਅਗੇਤਰ (Prefix): ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ। ਜਿਵੇਂ: ਅਣ + ਪੜ੍ਹ = ਅਣਪੜ੍ਹ, ਬੇ + ਅਕਲ = ਬੇਅਕਲ।
  • ਪਿਛੇਤਰ (Suffix): ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ। ਜਿਵੇਂ: ਸਮਝ + ਦਾਰ = ਸਮਝਦਾਰ, ਰੇਤ + ਲਾ = ਰੇਤਲਾ।

3. ਅਰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ

ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ (Lexical Words): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੋਵੇ। (ਜਿਵੇਂ: ਪਾਣੀ, ਰੋਟੀ)।
• ਨਿਰਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ (Non-lexical Words): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਜਿਵੇਂ: ਪਾਣੀ-ਧਾਣੀ, ਰੋਟੀ-ਰਾਟੀ ਵਿੱਚ ‘ਧਾਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਟੀ’ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹਨ)।

ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ ਦਾ ਚਾਰਟ