Ayurvedic Medicinal Plants and Therapeutic Properties

1. Japa (Hibiscus rosa-sinensis)

  • प्रमुख कर्म: आर्तवजनन, केश्य
  • Family: Malvaceae
  • Latin Name: Hibiscus rosa-sinensis
  • पर्याय: जपा, जवाहकुसुम, ओड्रपुष्प, रुद्रपुष्प, रक्तपुष्प
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Cyclopropanoids, Methyl sterculate, Flavonoids
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त
  • विपाक: कटु
  • वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: केश्य, आर्तवजनन, प्रदरहर, रक्तपित्तहर, दाहप्रशमन, वाजीकरण
  • प्रयोज्यांग: पुष्प, पत्र
  • विशिष्ट योग: जपाकुसुमादि तैल, पत्रांगासवादि

2. Chakramarda (Cassia tora)

  • प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
  • Family: Caesalpiniaceae / Fabaceae
  • Latin Name: Cassia tora (Senna tora)
  • पर्याय: प्रपुन्नाट, एडगज, दद्रुघ्न, मेषलोचन, चक्री, पुन्नाट
  • Morphology: क्षुप (वार्षिक)
  • Chemical Composition: Chrysophanol, Emodin, Obtusifolin, Anthraquinones
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु, स्वादु (मधुर)
  • विपाक: कटु
  • वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: दद्रुहर, कुष्ठघ्न, कृमिघ्न, कफवातशामक, विषघ्न, श्वासहर
  • प्रयोज्यांग: बीज, पत्र, मूल
  • विशिष्ट योग: चक्रमर्द तैल, एडगजादि लेप

3. Asthishrunkhala (Cissus quadrangularis)

  • प्रमुख कर्म: अस्थिसंधानकर
  • Family: Vitaceae
  • Latin Name: Cissus quadrangularis
  • पर्याय: अस्थिसंहारक, वज्रवल्ली, चतुर्धारा, अस्थिसंयोजक
  • Morphology: लता (प्रसरी/आरोही)
  • Chemical Composition: Ketosteroids, Beta-sitosterol, Vitamin C, Calcium oxalate
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: मधुर
  • विपाक: अम्ल
  • वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अस्थिभग्न, दीपन, पाचन, शूलघ्न, अर्षोहर, वातरक्त, दुर्बलता
  • प्रयोज्यांग: काण्ड
  • विशिष्ट योग: लाक्षादि गुग्गुलु, अस्थिसंहारक स्वरस

4. Latakaranja (Caesalpinia crista)

  • प्रमुख कर्म: विषमज्वरघ्न
  • Family: Fabaceae (Caesalpiniaceae)
  • Latin Name: Caesalpinia crista
  • पर्याय: कंटकी करंज, पूतिकरंज, गुच्छा, कुबेराक्षी
  • Morphology: कंटकी गुल्म/लता
  • Chemical Composition: Bonducin, Fatty oils, Tannins
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कषाय
  • विपाक: कटु
  • वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: विषमज्वरघ्न, कृमिघ्न, शोथहर, यकृत्प्लीहारोग, आमानुलोमन
  • प्रयोज्यांग: बीज, मूलत्वक, पत्र
  • विशिष्ट योग: करंजादि चूर्ण, करंज तैल

5. Dhamasa (Fagonia cretica)

  • प्रमुख कर्म: पित्तकफहर, दाहप्रशमन
  • Family: Zygophyllaceae
  • Latin Name: Fagonia cretica
  • पर्याय: दुरालभा, समुद्रान्ता, गांधारी, कच्छुरा, मरुद्भवा, ताम्रमूली
  • Morphology: क्षुप (कंटकित)
  • Chemical Composition: Chinovic acid, Harmine, Fagonin, Oleanolic acid
  • गुण: लघु, सर
  • रस: मधुर, तिक्त, कषाय, कटु
  • विपाक: मधुर
  • वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: तृष्णा, विसर्प, ज्वर, रक्तपित्त, कास, भ्रम, मोह, प्रमेह
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: दुरालभादि क्वाथ, धन्वयास पानक

6. Kulattha (Dolichos biflorus)

  • प्रमुख कर्म: अश्मरीभेदन
  • Family: Fabaceae (Leguminosae)
  • Latin Name: Dolichos biflorus (Macrotyloma uniflorum)
  • पर्याय: कुलत्थिका, पीतमुद्ग, ताम्रवर्ण, सुराष्ट्रक
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Genistein, Dalbergioidin, Urease, Crude protein
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कषाय
  • विपाक: अम्ल
  • वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अश्मरी भेदन, मेदोहर, कास, श्वास, आनाह, मेदोरोग, तूणी-प्रतितूणी
  • प्रयोज्यांग: बीज
  • विशिष्ट योग: कोलकुलत्थादि चूर्ण, धान्वन्तर घृत

7. Patha (Cissampelos pareira)

  • प्रमुख कर्म: स्तम्भन, दीपन
  • Family: Menispermaceae
  • Latin Name: Cissampelos pareira / Cyclea peltata
  • पर्याय: अम्बष्ठा, प्राचीना, एकाष्ठीला, पापाटिका, अविद्धकर्णी
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Pelosine, Hayatine, Cyclanoline
  • गुण: लघु, तीक्ष्ण
  • रस: तिक्त
  • विपाक: कटु
  • वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अतिसार, प्रवाहिका, ज्वर, कुष्ठ, कण्डू, विषहर, शूलघ्न
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: पाठादि चूर्ण, पाठादि क्वाथ

8. Methika (Trigonella foenum-graecum)

  • प्रमुख कर्म: वातानुलोमन, दीपन
  • Family: Fabaceae (Papilionaceae)
  • Latin Name: Trigonella foenum-graecum
  • पर्याय: मेथिनी, मेथी, बहुपत्रिका, गन्धफला, मन्था, बहुबीजा
  • Morphology: क्षुप (वार्षिक)
  • Chemical Composition: Trigonelline, Diosgenin, Choline, Lecithin
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: कटु, तिक्त
  • विपाक: कटु
  • वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: वातव्याधि, आध्मान, शूल, अग्निमांद्य, प्रमेह, स्तन्यजनन, कफहर
  • प्रयोज्यांग: बीज, पत्र
  • विशिष्ट योग: मेथी मोदक, पंचजीरक पाक

9. Meshashringi (Gymnema sylvestre)

  • प्रमुख कर्म: प्रमेहघ्न
  • Family: Asclepiadaceae / Apocynaceae
  • Latin Name: Gymnema sylvestre
  • पर्याय: मधुनाशिनी, विषाणी, मेषवल्ली, अजशृंगी, छगलशृंगी
  • Morphology: काष्ठिल लता
  • Chemical Composition: Gymnemic acid, Tartaric acid, Gurmarin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त
  • विपाक: कटु
  • वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: प्रमेह (मधुमेह), कास, श्वास, हृद्रोग, व्रण, शोथ, चक्षुष्य
  • प्रयोज्यांग: पत्र, मूल, पंचांग
  • विशिष्ट योग: मेषशृंग्यादि चूर्ण, मधुमेहान्तक चूर्ण

10. Lajjalu (Mimosa pudica)

  • प्रमुख कर्म: संधानीय, स्तम्भन
  • Family: Mimosaceae / Fabaceae
  • Latin Name: Mimosa pudica
  • पर्याय: समंगा, नमस्कारी, शमीपत्रा, जलकारिका, रक्तपादी, खदिरकेती
  • Morphology: प्रसरी क्षुप (कंटकित)
  • Chemical Composition: Mimosine, Turgorin, Gallic acid
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त
  • विपाक: कटु
  • वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: अतिसार, रक्तातिसार, रक्तप्रदर, योनिरोग, व्रणरोपण, रक्तपित्त, शोथ
  • प्रयोज्यांग: पंचांग, मूल
  • विशिष्ट योग: समंगादि चूर्ण, कुटजावलेह