Ayurvedic Medicinal Plants and Therapeutic Properties
Posted on Aug 23, 2026 in Economic Sciences
1. Japa (Hibiscus rosa-sinensis)
- प्रमुख कर्म: आर्तवजनन, केश्य
- Family: Malvaceae
- Latin Name: Hibiscus rosa-sinensis
- पर्याय: जपा, जवाहकुसुम, ओड्रपुष्प, रुद्रपुष्प, रक्तपुष्प
- Morphology: क्षुप
- Chemical Composition: Cyclopropanoids, Methyl sterculate, Flavonoids
- गुण: लघु, रूक्ष
- रस: कषाय, तिक्त
- विपाक: कटु
- वीर्य: शीत
- आमयिक प्रयोग: केश्य, आर्तवजनन, प्रदरहर, रक्तपित्तहर, दाहप्रशमन, वाजीकरण
- प्रयोज्यांग: पुष्प, पत्र
- विशिष्ट योग: जपाकुसुमादि तैल, पत्रांगासवादि
2. Chakramarda (Cassia tora)
- प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
- Family: Caesalpiniaceae / Fabaceae
- Latin Name: Cassia tora (Senna tora)
- पर्याय: प्रपुन्नाट, एडगज, दद्रुघ्न, मेषलोचन, चक्री, पुन्नाट
- Morphology: क्षुप (वार्षिक)
- Chemical Composition: Chrysophanol, Emodin, Obtusifolin, Anthraquinones
- गुण: लघु, रूक्ष
- रस: कटु, स्वादु (मधुर)
- विपाक: कटु
- वीर्य: उष्ण
- आमयिक प्रयोग: दद्रुहर, कुष्ठघ्न, कृमिघ्न, कफवातशामक, विषघ्न, श्वासहर
- प्रयोज्यांग: बीज, पत्र, मूल
- विशिष्ट योग: चक्रमर्द तैल, एडगजादि लेप
3. Asthishrunkhala (Cissus quadrangularis)
- प्रमुख कर्म: अस्थिसंधानकर
- Family: Vitaceae
- Latin Name: Cissus quadrangularis
- पर्याय: अस्थिसंहारक, वज्रवल्ली, चतुर्धारा, अस्थिसंयोजक
- Morphology: लता (प्रसरी/आरोही)
- Chemical Composition: Ketosteroids, Beta-sitosterol, Vitamin C, Calcium oxalate
- गुण: लघु, रूक्ष
- रस: मधुर
- विपाक: अम्ल
- वीर्य: उष्ण
- आमयिक प्रयोग: अस्थिभग्न, दीपन, पाचन, शूलघ्न, अर्षोहर, वातरक्त, दुर्बलता
- प्रयोज्यांग: काण्ड
- विशिष्ट योग: लाक्षादि गुग्गुलु, अस्थिसंहारक स्वरस
4. Latakaranja (Caesalpinia crista)
- प्रमुख कर्म: विषमज्वरघ्न
- Family: Fabaceae (Caesalpiniaceae)
- Latin Name: Caesalpinia crista
- पर्याय: कंटकी करंज, पूतिकरंज, गुच्छा, कुबेराक्षी
- Morphology: कंटकी गुल्म/लता
- Chemical Composition: Bonducin, Fatty oils, Tannins
- गुण: लघु, रूक्ष
- रस: तिक्त, कषाय
- विपाक: कटु
- वीर्य: उष्ण
- आमयिक प्रयोग: विषमज्वरघ्न, कृमिघ्न, शोथहर, यकृत्प्लीहारोग, आमानुलोमन
- प्रयोज्यांग: बीज, मूलत्वक, पत्र
- विशिष्ट योग: करंजादि चूर्ण, करंज तैल
5. Dhamasa (Fagonia cretica)
- प्रमुख कर्म: पित्तकफहर, दाहप्रशमन
- Family: Zygophyllaceae
- Latin Name: Fagonia cretica
- पर्याय: दुरालभा, समुद्रान्ता, गांधारी, कच्छुरा, मरुद्भवा, ताम्रमूली
- Morphology: क्षुप (कंटकित)
- Chemical Composition: Chinovic acid, Harmine, Fagonin, Oleanolic acid
- गुण: लघु, सर
- रस: मधुर, तिक्त, कषाय, कटु
- विपाक: मधुर
- वीर्य: शीत
- आमयिक प्रयोग: तृष्णा, विसर्प, ज्वर, रक्तपित्त, कास, भ्रम, मोह, प्रमेह
- प्रयोज्यांग: पंचांग
- विशिष्ट योग: दुरालभादि क्वाथ, धन्वयास पानक
6. Kulattha (Dolichos biflorus)
- प्रमुख कर्म: अश्मरीभेदन
- Family: Fabaceae (Leguminosae)
- Latin Name: Dolichos biflorus (Macrotyloma uniflorum)
- पर्याय: कुलत्थिका, पीतमुद्ग, ताम्रवर्ण, सुराष्ट्रक
- Morphology: क्षुप
- Chemical Composition: Genistein, Dalbergioidin, Urease, Crude protein
- गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
- रस: कषाय
- विपाक: अम्ल
- वीर्य: उष्ण
- आमयिक प्रयोग: अश्मरी भेदन, मेदोहर, कास, श्वास, आनाह, मेदोरोग, तूणी-प्रतितूणी
- प्रयोज्यांग: बीज
- विशिष्ट योग: कोलकुलत्थादि चूर्ण, धान्वन्तर घृत
7. Patha (Cissampelos pareira)
- प्रमुख कर्म: स्तम्भन, दीपन
- Family: Menispermaceae
- Latin Name: Cissampelos pareira / Cyclea peltata
- पर्याय: अम्बष्ठा, प्राचीना, एकाष्ठीला, पापाटिका, अविद्धकर्णी
- Morphology: लता
- Chemical Composition: Pelosine, Hayatine, Cyclanoline
- गुण: लघु, तीक्ष्ण
- रस: तिक्त
- विपाक: कटु
- वीर्य: उष्ण
- आमयिक प्रयोग: अतिसार, प्रवाहिका, ज्वर, कुष्ठ, कण्डू, विषहर, शूलघ्न
- प्रयोज्यांग: मूल
- विशिष्ट योग: पाठादि चूर्ण, पाठादि क्वाथ
8. Methika (Trigonella foenum-graecum)
- प्रमुख कर्म: वातानुलोमन, दीपन
- Family: Fabaceae (Papilionaceae)
- Latin Name: Trigonella foenum-graecum
- पर्याय: मेथिनी, मेथी, बहुपत्रिका, गन्धफला, मन्था, बहुबीजा
- Morphology: क्षुप (वार्षिक)
- Chemical Composition: Trigonelline, Diosgenin, Choline, Lecithin
- गुण: लघु, स्निग्ध
- रस: कटु, तिक्त
- विपाक: कटु
- वीर्य: उष्ण
- आमयिक प्रयोग: वातव्याधि, आध्मान, शूल, अग्निमांद्य, प्रमेह, स्तन्यजनन, कफहर
- प्रयोज्यांग: बीज, पत्र
- विशिष्ट योग: मेथी मोदक, पंचजीरक पाक
9. Meshashringi (Gymnema sylvestre)
- प्रमुख कर्म: प्रमेहघ्न
- Family: Asclepiadaceae / Apocynaceae
- Latin Name: Gymnema sylvestre
- पर्याय: मधुनाशिनी, विषाणी, मेषवल्ली, अजशृंगी, छगलशृंगी
- Morphology: काष्ठिल लता
- Chemical Composition: Gymnemic acid, Tartaric acid, Gurmarin
- गुण: लघु, रूक्ष
- रस: कषाय, तिक्त
- विपाक: कटु
- वीर्य: उष्ण
- आमयिक प्रयोग: प्रमेह (मधुमेह), कास, श्वास, हृद्रोग, व्रण, शोथ, चक्षुष्य
- प्रयोज्यांग: पत्र, मूल, पंचांग
- विशिष्ट योग: मेषशृंग्यादि चूर्ण, मधुमेहान्तक चूर्ण
10. Lajjalu (Mimosa pudica)
- प्रमुख कर्म: संधानीय, स्तम्भन
- Family: Mimosaceae / Fabaceae
- Latin Name: Mimosa pudica
- पर्याय: समंगा, नमस्कारी, शमीपत्रा, जलकारिका, रक्तपादी, खदिरकेती
- Morphology: प्रसरी क्षुप (कंटकित)
- Chemical Composition: Mimosine, Turgorin, Gallic acid
- गुण: लघु, रूक्ष
- रस: कषाय, तिक्त
- विपाक: कटु
- वीर्य: शीत
- आमयिक प्रयोग: अतिसार, रक्तातिसार, रक्तप्रदर, योनिरोग, व्रणरोपण, रक्तपित्त, शोथ
- प्रयोज्यांग: पंचांग, मूल
- विशिष्ट योग: समंगादि चूर्ण, कुटजावलेह