Ayurvedic Medicinal Plants: 113 Herbs and Their Benefits

Ayurvedic Medicinal Plants and Their Therapeutic Properties

1. अहिफेन (Ahiphena)

  • प्रमुख कर्म: मदकारी
  • Family: Papaveraceae
  • Latin Name: Papaver somniferum
  • पर्याय: आफूफ, ओपियम
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Morphine, Codeine
  • गुण: लघु, रूक्ष, सूक्ष्म, व्यवायी, विकासी
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: कासहर, धातुशोषक, स्तंभन, पुरुषत्वनाशक
  • प्रयोज्यांग: निर्यास
  • विशिष्ट योग: कपूररस, अहिफेनासव

2. अग्निमन्थ (Agnimantha)

  • प्रमुख कर्म: शोथहर
  • Family: Verbenaceae
  • Latin Name: Premna mucronata
  • पर्याय: जय, श्रीपर्णी, गणिकारिका, वातघ्नी
  • Morphology: वृक्ष (25 फीट)
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: तिक्त, कटु, कषाय, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: मंदाग्नि, शोथ, पाण्डु, रसायन, आमवात, प्रमेह
  • प्रयोज्यांग: पत्र, मूलत्वक
  • विशिष्ट योग: दशमूलारिष्ट

3. अगरु (Agaru)

  • प्रमुख कर्म: शीतप्रशमन
  • Family: Thymelaeaceae
  • Latin Name: Aquilaria agallocha
  • पर्याय: लोह, कृमिज, कृमिजघ्न, अगर
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Sesquiterpene
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: त्वच्य, कर्णनेत्ररोगहर, कफहर, वातरक्त, आमवात, श्वास, वाजीकारक
  • प्रयोज्यांग: काण्डसार, तैल
  • विशिष्ट योग: अगुर्वादि तैल

4. आमलकी (Amalaki)

  • प्रमुख कर्म: रसायन
  • Family: Euphorbiaceae
  • Latin Name: Emblica officinalis
  • पर्याय: धात्री
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Vitamin C (high), Gallic acid, Calcium
  • गुण: गुरु, रूक्ष, शीत
  • रस: पंचरस (लवणवर्जित, अम्लप्रधान) | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: रक्तपित्त, प्रमेह, वृष्य, रसायन, त्रिदोषहर, विबन्धहर
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: च्यवनप्राश, ब्रह्मरसायन, धात्रीलौह

5. अपामार्ग (Apamarga)

  • प्रमुख कर्म: यकृत्य
  • Family: Amaranthaceae
  • Latin Name: Achyranthes aspera
  • पर्याय: शिखरी, अधशल्य, मयूरक, खरमंजरी, प्रत्यक्पुष्पा, आघाट, चिच्चिण्डा, लटजीरा
  • Morphology: क्षुप (2 फीट)
  • Chemical Composition: Potassium
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: सारक, वमन, कफ, मेद, वायु, हृद्रोग, अर्श, पाण्डु, उदर, अपची
  • प्रयोज्यांग: मूल, पत्र, तण्डुल, पंचांग
  • विशिष्ट योग: अपामार्गक्षार, तैल

6. आरग्वध (Aragvadha)

  • प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Cassia fistula
  • पर्याय: राजवृक्ष, शम्पाक, कृतमाल, चतुरंगुल, दीर्घफल, स्वर्णभूषण
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Sugar, Pectin, Glutine
  • गुण: गुरु, मृदु, स्निग्ध
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: ज्वर, हृद्रोग, रक्तपित्त, उदावर्त, विबन्ध, कुष्ठ
  • प्रयोज्यांग: फलमज्जा
  • विशिष्ट योग: आरग्वधादि तैल, लेह, अरिष्ट

7. आर्द्रक / शुण्ठी (Ardraka / Shunthi)

  • प्रमुख कर्म: तृप्तिघ्न
  • Family: Zingiberaceae
  • Latin Name: Zingiber officinale
  • पर्याय: नागर, महौषध, विश्वभेषज, शृंगवेर, आर्द्रक
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Zingerol
  • गुण: शुण्ठी: लघु, स्निग्ध; आर्द्रक: गुरु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: शुण्ठी: कटु, मधुर; आर्द्रक: कटु
  • विपाक: कटु (आर्द्रक) | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: मंदाग्नि, जिह्वाकण्ठविशोधन, कुष्ठ, पाण्डु, शीतपित्त, श्वास, कास
  • प्रयोज्यांग: कन्द
  • विशिष्ट योग: सौभाग्यशुण्ठी पाक

8. अर्जुन (Arjuna)

  • प्रमुख कर्म: हृद्य
  • Family: Combretaceae
  • Latin Name: Terminalia arjuna
  • पर्याय: धवल, ककुभ, वीरवृक्ष, नदीसर्ज, इन्दु
  • Morphology: वृक्ष (60 फीट)
  • Chemical Composition: Arjunetin, Tannin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: हृद्य, क्षत, क्षय, मेद, प्रमेह, व्रण, प्रमेहपिडिका, कफपित्तहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक
  • विशिष्ट योग: अर्जुनारिष्ट, अर्जुन घृत

9. अर्क (Arka)

  • प्रमुख कर्म: तीक्ष्णविरेचन
  • Family: Asclepiadaceae
  • Latin Name: Calotropis procera
  • पर्याय: तूलफल, क्षीरपर्ण, आस्फोट, मदार
  • Morphology: गुल्म
  • Chemical Composition: Trypsin, Uscarine, Calotropin
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: संग्राही, गुल्म, शोथ, आमवात, उदररोग, श्वास, कास, यकृत, अर्बुद
  • प्रयोज्यांग: क्षीर, मूल, काण्ड, पत्र, पुष्प
  • विशिष्ट योग: अर्कलवण, अर्कतैल, अर्केश्वर

10. अश्वगन्धा (Ashwagandha)

  • प्रमुख कर्म: रसायन
  • Family: Solanaceae
  • Latin Name: Withania somnifera
  • पर्याय: वराहकर्णी
  • Morphology: क्षुप (5 फीट)
  • Chemical Composition: Cuscohygrine, Withanolides
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: तिक्त, कटु, मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: बल्य, शुक्रल, रसायन, वात, कफ, श्वित्र, शोथ, क्षयहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: अश्वगन्धारिष्ट, चूर्ण, घृत, रसायन

11. अश्वगोल (Ashwagol)

  • प्रमुख कर्म: मृदुविरेचन
  • Family: Plantaginaceae
  • Latin Name: Plantago ovata
  • पर्याय: ईषद्गोल, अश्वकर्णबीज, शीतबीज
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Mucilage
  • गुण: गुरु, स्निग्ध, पिच्छिल
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: अतिसार, प्रवाहिका, शुष्ककास, तृषा, विबन्ध, अल्सर, अम्लपित्त
  • प्रयोज्यांग: बीज, त्वक

12. अशोक (Ashoka)

  • प्रमुख कर्म: आर्तवसंग्रहणीय
  • Family: Caesalpinioideae
  • Latin Name: Saraca asoca
  • पर्याय: हेमपुष्प, ताम्रपल्लव
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Haematoxylin, Tannin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: ग्राही, वृष्य, कष्टार्तव, श्वेत-रक्तप्रदर, रक्तातिसार, गर्भाशयशिथिलताहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक, बीज, पुष्प
  • विशिष्ट योग: अशोकारिष्ट

13. अतिविषा (Ativisha)

  • प्रमुख कर्म: दीपन
  • Family: Ranunculaceae
  • Latin Name: Aconitum heterophyllum
  • पर्याय: भंगुरा, शुक्लकन्दा, घुणवल्लभा, काश्मीरा, शिशुभैषज्या
  • Morphology: क्षुप (3 फीट)
  • Chemical Composition: Atisine, Hetisine
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: पाचक, अग्निदीपक, ग्राही, ज्वरहर, संग्रहणी, विष, कृमि, वमन
  • प्रयोज्यांग: मूल, कन्द
  • विशिष्ट योग: अतिविषादि चूर्ण, बालचतुर्भद्रा

14. बाकुची (Bakuchi)

  • प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Psoralea corylifolia
  • पर्याय: कृष्णफला, कुष्ठघ्नी, पूतिफली
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Psoralen, Fixed oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: कृमिघ्न, त्वकदोषहर, व्रणरोपण, श्वित्र, कुष्ठ, सोरायसिस, विबन्धहर
  • प्रयोज्यांग: बीज, तैल
  • विशिष्ट योग: बाकुची चूर्ण, बाकुची तैल

15. अतिबला (Atibala)

  • प्रमुख कर्म: बल्य
  • Family: Malvaceae
  • Latin Name: Abutilon indicum
  • पर्याय: कंकतिका, कंघी
  • Morphology: गुल्म
  • Chemical Composition: Asparagine
  • गुण: लघु, स्निग्ध, पिच्छिल
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: वातहर, रसायन, मूत्रजनन, वाजीकर, प्रदरहर, बल्य
  • प्रयोज्यांग: मूल, बीज

16. बला (Bala)

  • प्रमुख कर्म: बल्य
  • Family: Malvaceae
  • Latin Name: Sida cordifolia
  • पर्याय: वाट्यालिका, खरयष्टिका, बरियार, खिरैंटी, बीजबन्द
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Ephedrine, Steroid, Mucin, KNO3
  • गुण: लघु, स्निग्ध, पिच्छिल
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: रसायन, मूत्रजनन, वाजीकर, प्रदरहर, बल्य, क्षय, श्वासहर
  • प्रयोज्यांग: मूल, बीज
  • विशिष्ट योग: बलाद्य घृत, बलाद्य अरिष्ट, चन्दनबलालाक्षादि तैल

17. भारंगी (Bharangi)

  • प्रमुख कर्म: श्वासहर
  • Family: Verbenaceae
  • Latin Name: Clerodendrum serratum
  • पर्याय: ब्राह्मणयष्टिका, खरशाक, पद्मा
  • Morphology: क्षुप (8 फीट)
  • Chemical Composition: Saponin, Antihistamine
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: गुल्म, रक्तदोष, शोथ, कास, श्वास, पीनस, ज्वर, अग्निमांद्यहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: भारंग्यादि क्वाथ

18. भल्लातक (Bhallataka)

  • प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
  • Family: Anacardiaceae
  • Latin Name: Semecarpus anacardium
  • पर्याय: अरुष्कर, अग्नि, शोफकृत, अग्निमुख
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Semicarpol, Bhilawanol
  • गुण: लघु, स्निग्ध, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त, कषाय | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: शुक्रल, उदररोग, कुष्ठ, ग्रहणी, श्वित्र, अग्निमांद्य, कृमि, व्रण, अर्श, वातकफहर, विबन्ध
  • प्रयोज्यांग: फल, बीज
  • विशिष्ट योग: अमृतभल्लातक, तिलारुष्करयोग

19. बिभीतक (Bibhitaka)

  • प्रमुख कर्म: छेदन
  • Family: Combretaceae
  • Latin Name: Terminalia bellirica
  • पर्याय: कर्षफल, अक्ष, कलिद्रुम, बहेड़ा
  • Morphology: वृक्ष (60 फीट)
  • Chemical Composition: Tannin
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: कषाय | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: भेदन, कास, नेत्ररोग, केश्य, कृमि, स्वरभेद, मदकारी
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: तालिसादि चूर्ण, लंवगादि वटी

20. बीजक (Bijaka)

  • प्रमुख कर्म: मूत्रसंग्रहणीय
  • Family: Papilionaceae
  • Latin Name: Pterocarpus marsupium
  • पर्याय: असन, पीतशाल, विजयासार
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Kinotannic acid
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: कुष्ठ, विसर्प, प्रमेह, श्वित्र, रक्तपित्त, केश्य, त्वकविकारहर, रसायन, अतिसार
  • प्रयोज्यांग: काण्डसार, निर्यास

21. बिल्व (Bilva)

  • प्रमुख कर्म: ग्राही
  • Family: Rutaceae
  • Latin Name: Aegle marmelos
  • पर्याय: श्रीफल, शोण्डिल्य, शैलूष, मालूर, गन्धगर्भ, सदाफल, महाकपित्थ, ग्रन्थिल, बेल
  • Morphology: वृक्ष (25 फीट)
  • Chemical Composition: Mucilage, Pectin, Sugar, Marmelosin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अपक्व-ग्राही, अग्निवर्धक, पित्तकारक, कफनाशक, बलकारक, आन्त्रबलकारक
  • प्रयोज्यांग: मूल, त्वक, फल, पत्र
  • विशिष्ट योग: बिल्वपंचक क्वाथ, बिल्वादि चूर्ण, बिल्वतैल

22. ब्राह्मी (Brahmi)

  • प्रमुख कर्म: मेध्य
  • Family: Scrophulariaceae
  • Latin Name: Bacopa monnieri
  • पर्याय: ऐन्द्री, जलनीम
  • Morphology: प्रसरी क्षुप
  • Chemical Composition: Brahmine
  • गुण: लघु
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: आयुष्य, रसायनी, स्वर्य, स्मृतिप्रदा, कुष्ठ, पाण्डु, मेह, रक्त, कास, विष, ज्वरहर
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: ब्राह्मी पानक

23. भृंगराज (Bhringraj)

  • प्रमुख कर्म: केश्य
  • Family: Compositae
  • Latin Name: Eclipta alba
  • पर्याय: मार्कव, केशराज, केशरंजन
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Ecliptine
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: केश्य, रसायन, त्वच्य, कृमि, कास, शोथ, पाण्डु, दन्तरोग, बल्य, कुष्ठ, शिरोरोगहर
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: भृंगराज तैल, षड्बिन्दु तैल

24. बृहती (Brihati)

  • प्रमुख कर्म: कासहर
  • Family: Solanaceae
  • Latin Name: Solanum indicum
  • पर्याय: क्षुद्रभण्टाकी, सिंही
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Solanine, Solanidine
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: संग्राही, कण्ठ्य, पाचक, अरुचिहर, ज्वर, श्वास, कास, मन्दाग्निहर
  • प्रयोज्यांग: मूल, फल
  • विशिष्ट योग: दशमूलारिष्ट

25. चन्दन (Chandana)

  • प्रमुख कर्म: दाहप्रशमन
  • Family: Santalaceae
  • Latin Name: Santalum album
  • पर्याय: श्रीखण्ड, गन्धसार, मलयज
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Santalol
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: आह्लादितकर, शोष, विष, श्लेष्मा, पित्त, रक्त, दाहहर
  • प्रयोज्यांग: काण्डसार, निर्यास
  • विशिष्ट योग: चन्दनादि चूर्ण, चन्दनादि वटी, चन्दनासव

26. रक्तचन्दन (Raktachandana)

  • प्रमुख कर्म: दाहप्रशमन
  • Family: Papilionaceae
  • Latin Name: Pterocarpus santalinus
  • पर्याय: लालचन्दन
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Pterocarpin, Santalin
  • गुण: गुरु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: तृष्णा, नेत्ररोग, वृष्य, व्रण, वमन, विष, रक्तपित्त, ज्वरहर
  • प्रयोज्यांग: काण्डसार

27. चित्रक (Chitrak)

  • प्रमुख कर्म: दीपन
  • Family: Plumbaginaceae
  • Latin Name: Plumbago zeylanica
  • पर्याय: अग्नि
  • Morphology: क्षुप (4 फीट)
  • Chemical Composition: Plumbagin
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: ग्राही, ग्रहणी, मन्दाग्नि, कुष्ठ, शोथ, अर्श, कृमि, कास, वातकफहर, आमवात
  • प्रयोज्यांग: मूलत्वक
  • विशिष्ट योग: चित्रकादि वटी, चित्रकहरितकी

28. दाडिम (Dadima)

  • प्रमुख कर्म: रोचन
  • Family: Punicaceae
  • Latin Name: Punica granatum
  • पर्याय: दन्तबीज, लोहितपुष्पक, अनार
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Pelletierine
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: मधुर, कषाय, अम्ल | विपाक: मधुर | वीर्य: अनुष्ण
  • आमयिक प्रयोग: सन्तर्पक, शुक्रजनक, ग्राही, मेधाग्निबलवर्धक, हृद्य, कण्ठ, मुखरोगहर, कृमिनाशक
  • प्रयोज्यांग: फल, फलत्वक, मूलत्वक
  • विशिष्ट योग: दाडिम चतुसम, दाडिमाष्टक, दाडिम घृत, दाडिम तैल

29. दन्ती (Danti)

  • प्रमुख कर्म: तीक्ष्णविरेचन
  • Family: Euphorbiaceae
  • Latin Name: Baliospermum montanum
  • पर्याय: उदुम्बरपर्णी, एरण्डफल, शीघ्रा, निकुम्भ, प्रत्येकश्रेणी
  • Morphology: गुल्म / क्षुप
  • Chemical Composition: Oil
  • गुण: गुरु, तीक्ष्ण
  • रस: कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: शोथघ्न, रेचन, उदर, जलोदर, कामला, यकृतविकार, गुल्म, ज्वर, विबन्ध
  • प्रयोज्यांग: मूल, बीज, पत्र
  • विशिष्ट योग: दन्त्यारिष्ट, दन्त्यादि चूर्ण, दन्तीहरितकी

30. दारुहरिद्रा (Daruharidra)

  • प्रमुख कर्म: यकृत्य
  • Family: Berberidaceae
  • Latin Name: Berberis aristata
  • पर्याय: दार्वी, कण्टकटेरी, पंचमपचा, दारुहल्दी
  • Morphology: गुल्म (6-8 फीट)
  • Chemical Composition: Berberine
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: नेत्र-कर्णरोगहर, दीपन, पाचन, ग्राही, गण्डमाला, प्रदर, यकृत्प्लीहारोग, कामला, सर्पदंश
  • प्रयोज्यांग: मूल, काण्ड, फल
  • विशिष्ट योग: दार्व्यादि क्वाथ, दार्व्यादि लेह, दार्व्यादि तैल

31. धान्यक (Dhanyaka)

  • प्रमुख कर्म: तृष्णानिग्रहण
  • Family: Umbelliferae
  • Latin Name: Coriandrum sativum
  • पर्याय: छत्रा, कुस्तुम्बरु, वितुन्नक
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Coriandrol
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: कषाय, तिक्त, मधुर, कटु | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: ज्वरघ्न, तृष्णा, दाह, वमन, कास, कृमि, त्रिदोषहर, मूत्रल, आर्द्रपित्तनाशक
  • प्रयोज्यांग: फल, पंचांग
  • विशिष्ट योग: धान्यपंचक क्वाथ

32. धातकी (Dhataki)

  • प्रमुख कर्म: स्तम्भन
  • Family: Lythraceae
  • Latin Name: Woodfordia fruticosa
  • पर्याय: धातुपुष्पी, वह्निज्वाला, धाय
  • Morphology: वृक्ष (10 फीट)
  • Chemical Composition: Lawsone, Tannin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: तृष्णा, कृमि, पित्तनाशक, अतिसार, प्रवाहिका, आसवारिष्ट में किण्वोत्पत्ति
  • प्रयोज्यांग: पुष्प
  • विशिष्ट योग: धातक्यादि चूर्ण, धातक्यादि तैल

33. द्राक्षा (Draksha)

  • प्रमुख कर्म: स्नेहोपग
  • Family: Vitaceae
  • Latin Name: Vitis vinifera
  • पर्याय: मृद्वीका, गोस्तनी, दाख
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Glucose
  • गुण: मृदु, गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: चक्षुष्य, बृंहण, स्वर्य, श्वास, कास, वातरक्त, कामला, शोष, मदात्ययहर, सृष्टमूत्रविट
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: द्राक्षारिष्ट, द्राक्षा घृत, द्राक्षा क्वाथ, द्राक्षा लेह

34. दूर्वा (Durva)

  • प्रमुख कर्म: प्रजास्थापन
  • Family: Gramineae
  • Latin Name: Cynodon dactylon
  • पर्याय: दूब, शतपर्वा
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Protein
  • गुण: लघु
  • रस: कषाय, मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: कफपित्तहर, तृष्णा, दाह, रक्तपित्त, त्वकरोगहर, अश्मरी
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: दूर्वादि क्वाथ, दूर्वादि घृत, दूर्वादि तैल

35. एला (Ela)

  • प्रमुख कर्म: दाहप्रशमन
  • Family: Zingiberaceae
  • Latin Name: Elettaria cardamomum
  • पर्याय: त्रिपुटा, त्रुटि, द्रावङ्गी, सूक्षैला, इलायची
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Potassium, Manganese
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु, मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: कफ, श्वास, कास, अर्श, मूत्रकृच्छ्र, मुखगन्धहर
  • प्रयोज्यांग: बीज
  • विशिष्ट योग: एलादि चूर्ण, एलादि गुटिका, एलादि मोदक, एलादि क्वाथ, एलादि अरिष्ट

36. एरण्ड (Eranda)

  • प्रमुख कर्म: वेदनास्थापन
  • Family: Euphorbiaceae
  • Latin Name: Ricinus communis
  • पर्याय: गन्धर्वहस्त, व्याघ्रपुच्छ, पंचाङ्गुल, वृक्षक
  • Morphology: वृक्षक
  • Chemical Composition: Ricin (Poisonous)
  • गुण: स्निग्ध, तीक्ष्ण, सूक्ष्म
  • रस: मधुर, कटु, कषाय | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: वातघ्न, कफ, कृमि, मूत्रकृच्छ्र, गुल्मबस्तिशूलहर, यकृत, प्लीहा, उदर, अर्श, विबन्ध, आमवातहर
  • प्रयोज्यांग: मूल, पत्र, बीज
  • विशिष्ट योग: एरण्ड पाक, एरण्ड तैल

37. गम्भारी (Gambhari)

  • प्रमुख कर्म: शोथहर
  • Family: Verbenaceae
  • Latin Name: Gmelina arborea
  • पर्याय: श्रीपर्णी, मधुपर्णिका, काश्मरी, पीतरोहिणी
  • Morphology: वृक्ष (60 फीट)
  • Chemical Composition: Resin
  • गुण: गुरु
  • रस: तिक्त, कषाय, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: दीपन, पाचन, मेध्य, भेदनी, भ्रम, शोष, तृष्णा, शूल, अर्श, विष, दाह, ज्वरहर, फल-केश्य, रसायन, रक्तपित्तहर
  • प्रयोज्यांग: मूलत्वक, फल
  • विशिष्ट योग: दशमूलारिष्ट

38. गोक्षुर (Gokshura)

  • प्रमुख कर्म: मूत्रविरेचनीय
  • Family: Zygophyllaceae
  • Latin Name: Tribulus terrestris
  • पर्याय: स्वादुकण्टक, श्वदंष्ट्रा, त्रिकण्टक, चणद्रुम, वनशृंगाट, इक्षुगन्धिका, गोखरु
  • Morphology: प्रसरी क्षुप
  • Chemical Composition: Harman, Nitrates
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: बस्तिशोधन, वृष्य, अश्मरीहर, प्रमेह, श्वास, कास, अर्श, मूत्रकृच्छ्र, हृद्रोग, स्वप्नदोष, वातहर
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: गोक्षुरादि चूर्ण, अवलेह, गुग्गुलु, क्वाथ, दशमूलारिष्ट

39. गुडूची (Guduchi)

  • प्रमुख कर्म: रसायन
  • Family: Menispermaceae
  • Latin Name: Tinospora cordifolia
  • पर्याय: मधुपर्णी, अमृता, छिन्नरुहा, वत्सादनी, तन्त्रिका, कुण्डलिनी, चक्रलक्षणिका, गिलोय
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Giloin, Berberine
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: तिक्त, कषाय, मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: भग्नसंधान, वृष्य, स्वर्य, रसायन, आमवात, ग्रन्थिहर, कफव्रण, अपचीहर, पुराणमेदोहर
  • प्रयोज्यांग: काण्ड
  • विशिष्ट योग: अमृतारिष्ट, गुडूच्यादि चूर्ण, सत्व, क्वाथ, लौह, तैल

40. गुग्गुलु (Guggulu)

  • प्रमुख कर्म: वेदनास्थापन
  • Family: Burseraceae
  • Latin Name: Commiphora mukul
  • पर्याय: देवधूप, माहिषाक्ष, पलंकष, पुर
  • Morphology: गुल्म
  • Chemical Composition: Gum, Volatile oil
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण, विशद, सूक्ष्म, सर, सुगन्धि
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: त्रिदोषहर, रसायन, मेह, कास, प्रमेह, कामला, कुष्ठ, कृमि, हृद्रोग, वातरक्तहर
  • प्रयोज्यांग: निर्यास
  • विशिष्ट योग: चन्द्रप्रभा वटी, योगराज गुग्गुलु

41. हरिद्रा (Haridra)

  • प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
  • Family: Zingiberaceae
  • Latin Name: Curcuma longa
  • पर्याय: कांचनी, कृमिघ्ना, निशा, गौरी, योषित्प्रिया
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Curcumin, Vitamin A
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: वर्ण्या, त्वग्दोष, मेह, रक्तविकार, शोथ, पाण्डु, व्रण, शीतपित्त, कास, अस्थिभग्न
  • प्रयोज्यांग: कन्द
  • विशिष्ट योग: हरिद्राखण्ड

42. हरितकी (Haritaki)

  • प्रमुख कर्म: रसायन
  • Family: Combretaceae
  • Latin Name: Terminalia chebula
  • पर्याय: अभया, पथ्या, हरङ्ग
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Chebulic acid
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: पंचरस (लवणवर्जित, कषायप्रधान) | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: त्रिदोषहर, मलशोधक, संग्राही, रसायन, पाण्डु, नेत्ररोग, उदर, प्रमेह, अर्श, कास, व्रण
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: अभयारिष्ट, अगस्त्यहरीतकी

43. हिंगु (Hingu)

  • प्रमुख कर्म: दीपन
  • Family: Umbelliferae
  • Latin Name: Ferula narthex
  • पर्याय: सहस्रवेधि, जतुक, बाह्लीक, रामठ
  • Morphology: क्षुप (6 फीट)
  • Chemical Composition: Volatile oil, Asaresinotannol
  • गुण: लघु, स्निग्ध, तीक्ष्ण
  • रस: कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: पाचक, रुचिकारक, वातकफहर, शूल, गुल्म, उदर, आनाह, कृमि, आर्तवजनन
  • प्रयोज्यांग: निर्यास
  • विशिष्ट योग: रजप्रवर्तनी वटी, हिंगुकर्पूरवटी

44. जम्बू (Jambu)

  • प्रमुख कर्म: मूत्रसंग्रहणीय
  • Family: Myrtaceae
  • Latin Name: Syzygium cumini
  • पर्याय: महाफला, फलेन्द्रा, जामुन
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Jamboline, Starch, Tannin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: व्रण, प्रमेह, भग्न, अतिसार, अत्यार्तव, वमन, रक्तातिसार
  • प्रयोज्यांग: फल, फलास्थि, पत्र, त्वक
  • विशिष्ट योग: जम्ब्वाद्य तैल, पंचपल्लव योग

45. जटामांसी (Jatamansi)

  • प्रमुख कर्म: संज्ञास्थापन
  • Family: Valerianaceae
  • Latin Name: Nardostachys jatamansi
  • पर्याय: भूतजटा, तपस्विनी, सुलोमशा
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Volatile oil
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: तिक्त, कषाय, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: मेध्य, वर्ण्य, बल्य, त्रिदोषहर, दाह, विसर्प, कुष्ठनाशक, रक्तप्रवाह संतुलित
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: मांस्यादि क्वाथ

46. जातिफल (Jatiphala)

  • प्रमुख कर्म: ग्राही
  • Family: Myristicaceae
  • Latin Name: Myristica fragrans
  • पर्याय: जातिकोष, मालतीफल, जायफल
  • Morphology: वृक्ष (40 फीट)
  • Chemical Composition: Volatile oil, Myristic acid
  • गुण: लघु, तीक्ष्ण
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: दीपन, ग्राही, स्वर्य, वातकफहर, मुखवैरस्यहर, कृमि, कास, श्वास, हृद्रोग, कण्ठ्य
  • प्रयोज्यांग: बीज, कोष
  • विशिष्ट योग: जातिफलादि चूर्ण, जातिफलादि वटी

47. कृष्णजीरक (Krishnajiraka)

  • प्रमुख कर्म: दीपन
  • Family: Umbelliferae
  • Latin Name: Carum bulbocastanum
  • पर्याय: काश्मीरजीरक
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Volatile oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अर्श, आनाह, टी.बी. हर, वातानुलोमन, स्तन्यजनन, अपचन
  • प्रयोज्यांग: बीज

48. जीरक (Jiraka)

  • प्रमुख कर्म: दीपन
  • Family: Umbelliferae
  • Latin Name: Cuminum cyminum
  • पर्याय: जरण, अजाजी, दीर्घजीरक
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Cumaldehyde
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: आनाह, वातानुलोमन, स्तन्यजनन, अपचन, अतिसार, अग्निमांद्यहर, ग्राही
  • प्रयोज्यांग: बीज
  • विशिष्ट योग: जीरकादि चूर्ण, तैल, अरिष्ट, मोदक

49. ज्योतिष्मती (Jyotishmati)

  • प्रमुख कर्म: मेध्य
  • Family: Celastraceae
  • Latin Name: Celastrus paniculatus
  • पर्याय: पारावतपदी, काकाण्डी, पीततैला
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Celastrine, Paniculatine
  • गुण: तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अति उष्ण, वामक, मेधा-जठराग्नि-स्मरणशक्तिवर्धक, वातविकार, आमवात, माइग्रेन
  • प्रयोज्यांग: बीज, तैल
  • विशिष्ट योग: ज्योतिष्मती तैल

50. कालमेघ (Kalmegh)

  • प्रमुख कर्म: यकृत्य
  • Family: Acanthaceae
  • Latin Name: Andrographis paniculata
  • पर्याय: कालमेघ, यवतिक्ता
  • Morphology: क्षुप (2 फीट)
  • Chemical Composition: Kalmeghin, Andrographolide
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: यकृतविकार, ज्वर, आम, पैत्तिकविकार, कृमि, दाह, अम्लपित्त, व्रण
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: कालमेघ तरल सत्व

51. कम्पिल्लक (Kampillaka)

  • प्रमुख कर्म: कृमिघ्न
  • Family: Euphorbiaceae
  • Latin Name: Mallotus philippensis
  • पर्याय: कर्कश, रक्तांग, रेचन, कबीला
  • Morphology: वृक्ष (30 फीट)
  • Chemical Composition: Rottlerin
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: कफपित्तहर, रक्त, कृमि, गुल्म, उदर, व्रण, रेचक, प्रमेह, विष, अश्मरीहर
  • प्रयोज्यांग: फलरज
  • विशिष्ट योग: कृमिघातनी वटी

52. काञ्चनार (Kanchanar)

  • प्रमुख कर्म: गण्डमालानाशन
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Bauhinia variegata
  • पर्याय: गण्डारि, चमरिक, युग्मपत्रक, कर्बुदार, स्वल्पकेशरी
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Tannin
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: शीत, ग्राही, कफपित्तहर, कृमि, कुष्ठ, गुदभ्रंश, गण्डमाला, व्रण, प्रदर, क्षय, कासहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक, पुष्प
  • विशिष्ट योग: काञ्चनार गुग्गुलु

53. कण्टकारी (Kantakari)

  • प्रमुख कर्म: कासहर
  • Family: Solanaceae
  • Latin Name: Solanum surattense
  • पर्याय: दुष्पर्शा, क्षुद्रा, व्याघ्री, निदिग्धिका
  • Morphology: प्रसरी क्षुप
  • Chemical Composition: Diosgenin, KNO3
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: पाचन, कास, ज्वर, कफवातशामक, पीनस, पार्श्वपीड़ा, कृमि, हृद्रोग, मूत्रल
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: कण्टकारी घृत, व्याघ्रीहरितकी

54. कपिकच्छु (Kapikachhu)

  • प्रमुख कर्म: वृष्य
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Mucuna pruriens
  • पर्याय: आत्मगुप्ता, मर्कटी, कण्डुरा, कण्डुशूकशिम्बी, केवांच
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Prurienine
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर, तिक्त | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: पाचन, कास, ज्वर, कफवातशामक, पीनस, पार्श्वपीड़ा, कृमि, हृद्रोग, मूत्रल
  • प्रयोज्यांग: बीज, रोम, मूल
  • विशिष्ट योग: वानरी गुटिका, माषबलादि पाचन

55. कर्कटशृंगी (Karkatashringi)

  • प्रमुख कर्म: कासहर
  • Family: Anacardiaceae
  • Latin Name: Pistacia integerrima
  • पर्याय: अजशृंगी, कुलीरविषाणिका, वक्रा
  • Morphology: वृक्ष (40 फीट)
  • Chemical Composition: Tannin, Volatile oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: कफवातहर, क्षय, ज्वर, श्वास, ऊर्ध्ववात, तृष्णा, कास, हिक्का, अरुचि, वमनहर
  • प्रयोज्यांग: कोष
  • विशिष्ट योग: शृंग्यादि चूर्ण, बालचतुर्भद्रा

56. कपूर (Kapoor)

  • प्रमुख कर्म: हृद्य
  • Family: Lauraceae
  • Latin Name: Cinnamomum camphora
  • पर्याय: घनसार, चन्द्र, हिमाह्व
  • Morphology: वृक्ष (100 फीट)
  • Chemical Composition: Camphor oil
  • गुण: लघु, तीक्ष्ण
  • रस: तिक्त, कटु, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: शीतल, चक्षुष्य, लेखन, कफपित्तविषहर, दाह, तृष्णा, मुखमेदगन्धहर, सुगन्धि
  • प्रयोज्यांग: सत्व
  • विशिष्ट योग: कपूररस, कपूर आसव, कपूर अर्क

57. कुटकी (Kutki)

  • प्रमुख कर्म: कटु कापित्तविरेचन
  • Family: Scrophulariaceae
  • Latin Name: Picrorhiza kurroa
  • पर्याय: तिक्ता, कटु रोहिणी, काण्डरुहा, मत्स्यशकला, चक्रांगी, कृष्णभेदा, शतपर्वा, कुटकी
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Picrorhizine, Kutkine
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: भेदनी, दीपनी, हृद्य, कफपित्तज्वरहर, प्रमेह, श्वास, कास, दाह, कृमि, कुष्ठहर
  • प्रयोज्यांग: मूल, भौमिक काण्ड
  • विशिष्ट योग: आरोग्यवर्धिनी, तिक्तादि क्वाथ

58. खदिर (Khadira)

  • प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Acacia catechu
  • पर्याय: रक्तसार, दन्तधावन, बालपत्र, कण्टकी
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Catechin, Tannin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: शीतल, श्वास, कफपित्त, कास, कुष्ठ, व्रण, प्रमेह, श्वित्र, ज्वरघ्न, रक्तपित्तहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक, सार
  • विशिष्ट योग: खदिरादि वटी, चूर्ण, अरिष्ट, क्वाथ

59. किराततिक्त (Kiratatikta)

  • प्रमुख कर्म: ज्वरघ्न
  • Family: Gentianaceae
  • Latin Name: Swertia chirayata
  • पर्याय: किरात, चिरायता
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Mangiferin, Gentianine
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: सारक, शीतल, ज्वरघ्न, सन्निपातज्वर, श्वास, कफपित्त, कास, शोथ, कुष्ठ, व्रण, कृमिहर
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: सुदर्शन चूर्ण, किरातादि क्वाथ

60. कुमारी (Kumari)

  • प्रमुख कर्म: पित्तविरेचन
  • Family: Liliaceae
  • Latin Name: Aloe vera
  • पर्याय: गृहकन्या, घृतकुमारी, ग्वारपाठा
  • Morphology: क्षुप (2 फीट)
  • Chemical Composition: Aloin
  • गुण: गुरु, स्निग्ध, पिच्छिल
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: बल्य, वातविषहर, वृष्य, चक्षुष्य, रसायन, गुल्म, प्लीहा, यकृत, ग्रन्थि, अग्निदग्ध, रेचनी, अनार्तव
  • प्रयोज्यांग: पत्र, एलुवा
  • विशिष्ट योग: कुमार्यासव, कुमारिकावटी, रजःप्रवर्तनी वटी, कुमारिकापाक

61. कुचिला (Kuchila)

  • प्रमुख कर्म: आक्षेपजनन
  • Family: Loganiaceae
  • Latin Name: Strychnos nux-vomica
  • पर्याय: विषतिन्दुक, काकतिन्दुक, कुचला
  • Morphology: वृक्ष (50 फीट)
  • Chemical Composition: Strychnine
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: मदकारक, कफपित्तहर, व्यथाहर, ग्राही, पक्षाघात, वाजीकर, आमवात
  • प्रयोज्यांग: बीजमज्जा
  • विशिष्ट योग: विषतिन्दुक वटी, नवजीवन रस

62. कुङ्कुम (Kumkum)

  • प्रमुख कर्म: वर्ण्य
  • Family: Iridaceae
  • Latin Name: Crocus sativus
  • पर्याय: घुसण, रक्त, वाह्लीक, काश्मीर
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Volatile oil, Crocin
  • गुण: स्निग्ध
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: वर्ण्य, शिरोरोग, कृमि, वमन, व्यंग, त्रिदोषहर
  • प्रयोज्यांग: केशर
  • विशिष्ट योग: कुङ्कुमादि घृत, कुङ्कुमादि तैल

63. कूष्माण्ड (Kushmanda)

  • प्रमुख कर्म: मेध्य
  • Family: Cucurbitaceae
  • Latin Name: Benincasa hispida
  • पर्याय: पुष्पफल, वल्लिफल, बृहत्फल
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Cucurbitine
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: बल्य, बस्तिशोधक, मेध्य, अम्लपित्तहर, पित्तशामक, वृष्य, त्रिदोषहर
  • प्रयोज्यांग: बीज, तैल, फल
  • विशिष्ट योग: कूष्माण्ड घृत

64. लवंग (Lavanga)

  • प्रमुख कर्म: छेदन
  • Family: Myrtaceae
  • Latin Name: Syzygium aromaticum
  • पर्याय: देवकुसुम, श्रीप्रसून, चन्दनपुष्पक, वारिज
  • Morphology: वृक्ष (30 फीट)
  • Chemical Composition: Vitamins & Volatile oil
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: चक्षुष्य, कफपित्तशामक, तृष्णा, छर्दि, आध्मान, शूलहर, कास, श्वास, हिक्का, क्षय, अम्लपित्तहर, दन्तपीड़ाहर
  • प्रयोज्यांग: पुष्पकलिका
  • विशिष्ट योग: अविपत्तिकर चूर्ण

65. कुटज (Kutaja)

  • प्रमुख कर्म: उपशोषक
  • Family: Apocynaceae
  • Latin Name: Holarrhena antidysenterica
  • पर्याय: गिरीमल्लिका, वत्सक, कलिंग, इन्द्रवृक्ष, कुङा
  • Morphology: वृक्ष (40 फीट)
  • Chemical Composition: Conessine
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: अर्श, अतिसार, पित्तरक्त, कफ, तृष्णा, आम, कुष्ठहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक, बीज
  • विशिष्ट योग: कुटजारिष्ट, कुटज अवलेह, कुटज सुरा

66. लोध्र (Lodhra)

  • प्रमुख कर्म: आर्तवसंग्रहणीय
  • Family: Symplocaceae
  • Latin Name: Symplocos racemosa
  • पर्याय: स्थूलवल्कल
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Loturine
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: ग्राही, चक्षुष्य, कफपित्तहर, रक्तपित्त, रक्तप्रदर, अतिसार, प्रवाहिका, श्लीपद, शोथहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक
  • विशिष्ट योग: लोध्रासव

67. मदनफल (Madanaphala)

  • प्रमुख कर्म: वमन
  • Family: Rubiaceae
  • Latin Name: Randia spinosa
  • पर्याय: छर्दन, पिण्डी, शल्यक, विषपुष्पक, मैनफल
  • Morphology: वृक्ष (25 फीट)
  • Chemical Composition: Saponin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, मधुर, तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: लेखन, वामक, विद्रधिहर, प्रतिश्याय, व्रण, कुष्ठ, कफ, आनाह, गुल्म
  • प्रयोज्यांग: फल

68. मञ्जिष्ठा (Manjistha)

  • प्रमुख कर्म: रक्तप्रसाधन
  • Family: Rubiaceae
  • Latin Name: Rubia cordifolia
  • पर्याय: विकसा, योजनवल्ली, मंजीठ
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Manjisthin
  • गुण: गुरु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कषाय, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: स्वरवर्णकर, विष, कफ, शोथ, योनिरोग, कर्णरोग, रक्तदोष, विसर्प, व्रण, प्रमेहहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: मञ्जिष्ठादि चूर्ण, मञ्जिष्ठादि क्वाथ

69. मरिच (Maricha)

  • प्रमुख कर्म: दीपन
  • Family: Piperaceae
  • Latin Name: Piper nigrum
  • पर्याय: वेल्लज, कृष्ण, उषण, सुवृत
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Piperine, Volatile oil
  • गुण: लघु, तीक्ष्ण
  • रस: कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: दीपन, कफवात, श्वास, शूल, कृमि
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: त्रिकटु, मरिच्यादि वटी, मरिच्यादि तैल, मरिच्यादि चूर्ण

70. मार्कण्डिका (Markandika)

  • प्रमुख कर्म: सुखविरेचन
  • Family: Caesalpinioideae
  • Latin Name: Cassia angustifolia
  • पर्याय: सनाय, मार्कण्डिका, स्वर्णपत्री
  • Morphology: गुल्म
  • Chemical Composition: Sennosides
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त, मधुर, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: मृदुरेचनी, कुष्ठ, उभयतोभागहर, विष, दुर्गन्ध, कासहर, गुल्म, उदर
  • प्रयोज्यांग: पत्र, फल
  • विशिष्ट योग: पंचसकार चूर्ण

71. मुशली (Mushali)

  • प्रमुख कर्म: वृष्य
  • Family: Liliaceae
  • Latin Name: Asparagus adscendens
  • पर्याय: सफेद मूसली
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Asparagine
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: वृष्य, बृंहण, रसायन, गुरु पाकी, अर्श, वातशामक
  • प्रयोज्यांग: कन्द
  • विशिष्ट योग: मुसली पाक

72. मुस्तक (Mustaka)

  • प्रमुख कर्म: दीपन
  • Family: Cyperaceae
  • Latin Name: Cyperus rotundus
  • पर्याय: वारिद, मोथा
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Volatile oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कटु, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: ग्राही, दीपन, पाचन, कफ, पित्त, तृष्णा, अरुचि, ज्वर, अतिसार, ग्रहणी
  • प्रयोज्यांग: कन्द
  • विशिष्ट योग: मुस्तकादि क्वाथ, मुस्तकादि अरिष्ट, मुस्तकादि चूर्ण

73. नागकेशर (Nagakeshara)

  • प्रमुख कर्म: रक्तस्तम्भन
  • Family: Guttiferae
  • Latin Name: Mesua ferrea
  • पर्याय: नागपुष्प, चाम्पेय, नागचम्पा, पीलानागकेशर
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Mesuol, Oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: कोष्ण
  • आमयिक प्रयोग: आमपाचन, ज्वर, कण्डू, स्वेद, छर्दि, हृल्लास, दुर्गन्ध, कुष्ठ, विसर्प, पित्त, विष, रक्तपित्त, प्रदर, अतिसार, अर्श
  • प्रयोज्यांग: पुंकेशर
  • विशिष्ट योग: नागकेशर चूर्ण, पुष्यानुग चूर्ण

74. निम्ब (Nimba)

  • प्रमुख कर्म: कण्डूघ्न
  • Family: Meliaceae
  • Latin Name: Azadirachta indica
  • पर्याय: पिचुमर्द, अरिष्ट, हिंगुनिर्यास
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Nimbin, Tannin
  • गुण: लघु
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: चक्षुष्य, कृमि, विष, अरोचक, कुष्ठ, गुल्म, मेह, भेदन, ज्वर, व्रण, अहृद्य
  • प्रयोज्यांग: त्वक, पत्र, बीज, फल, मूल
  • विशिष्ट योग: निम्बादि तैल, निम्बादि चूर्ण, निम्बादि अरिष्ट

75. निर्गुण्डी (Nirgundi)

  • प्रमुख कर्म: वेदनास्थापन
  • Family: Verbenaceae
  • Latin Name: Vitex negundo
  • पर्याय: सम्भालू, सिन्धुवार, हरणुका
  • Morphology: गुल्म
  • Chemical Composition: Volatile oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: केश्य, नेत्रहित, शूल, शोथ, आमवात, कृमि, कुष्ठ, अरुचि, ज्वर
  • प्रयोज्यांग: मूल, पत्र, बीज
  • विशिष्ट योग: निर्गुण्डी कल्क, निर्गुण्डी तैल

76. पलाश (Palasha)

  • प्रमुख कर्म: कृमिघ्न
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Butea monosperma
  • पर्याय: किंशुक, रक्तपुष्प, क्षारश्रेष्ठ, ब्रह्मवृक्ष, समी
  • Morphology: वृक्ष (40 फीट)
  • Chemical Composition: Kinotannic acid, Palasonin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु, तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: दीपन, भग्नसंधानकर, ग्रहणी, अर्श, कृमि, वृष्य, पुष्प-तृड्दाह, वातरक्त, कुष्ठ, प्रमेह
  • प्रयोज्यांग: पुष्प, बीज, त्वक, निर्यास
  • विशिष्ट योग: पलाशक्षारघृत

77. पलाण्डु (Palandu)

  • प्रमुख कर्म: वेदनास्थापन
  • Family: Liliaceae
  • Latin Name: Allium cepa
  • पर्याय: दुर्गन्ध, यवनेष्ट, मुखदूषक
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Allyl-propyl disulphide
  • गुण: गुरु, तीक्ष्ण, स्निग्ध
  • रस: मधुर, तिक्त | विपाक: मधुर | वीर्य: कोष्ण
  • आमयिक प्रयोग: कफकारक, वातहर, बलवीर्यवर्धक, रात्र्यन्धता
  • प्रयोज्यांग: बीज, कन्द

78. पाषाणभेद (Pashanabheda)

  • प्रमुख कर्म: अश्मरीभेदन
  • Family: Saxifragaceae
  • Latin Name: Bergenia ligulata
  • पर्याय: अश्मघ्न
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Tannic acid
  • गुण: लघु, स्निग्ध, तीक्ष्ण
  • रस: कषाय, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: बस्तिशोधक, भेदक, गुल्म, पथरी, हृद्रोग, योनिरोग, प्रमेह, प्लीहा, शूल, व्रण
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: पाषाणभेदादि क्वाथ, पाषाणभेदादि चूर्ण

79. पाटला (Patala)

  • प्रमुख कर्म: शोथहर
  • Family: Bignoniaceae
  • Latin Name: Stereospermum suaveolens
  • पर्याय: मधुदूती, अतिवल्लभा, ताम्रपुष्पी, कृष्णवृन्ता, कुबेराक्षी, कुम्भीपुष्पी, अमोघा, अम्बुवासनी
  • Morphology: वृक्ष (60 फीट)
  • Chemical Composition: Gum
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: त्रिदोषहर, अरुचि, श्वास, शोथ, रक्त, छर्दि, हिक्का, तृषाहर, पुष्प-हृद्य, कण्ठ्य
  • प्रयोज्यांग: मूल, त्वक
  • विशिष्ट योग: दशमूलारिष्ट

80. पटोल (Patola)

  • प्रमुख कर्म: ज्वरघ्न
  • Family: Cucurbitaceae
  • Latin Name: Trichosanthes dioica
  • पर्याय: कुलक, कर्कशच्छद, राजीफल, बीजगर्भ, परवल
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Carbohydrate, 29% seed oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: पाचन, हृद्य, वृष्य, अग्निदीपन, कास, ज्वर, त्रिदोष, कृमिहर
  • प्रयोज्यांग: पत्र, मूल
  • विशिष्ट योग: पटोलादि क्वाथ, पटोलादि चूर्ण

81. पिप्पली (Pippali)

  • प्रमुख कर्म: कासहर
  • Family: Piperaceae
  • Latin Name: Piper longum
  • पर्याय: मागधी, वैदेही, कृष्णा, कणा, चपला, तीक्ष्णतण्डुला, उषणा, शोण्डी, कोला
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Piperine, Volatile oil
  • गुण: लघु, स्निग्ध, तीक्ष्ण
  • रस: कटु | विपाक: मधुर | वीर्य: अनुष्णशीत
  • आमयिक प्रयोग: श्वास, कास, कुष्ठ, गुल्म, अर्श, मेदकफहर, वृष्य, मेध्य, गुडयुक्त-अग्निवर्धक, जीर्णज्वर
  • प्रयोज्यांग: फल, मूल
  • विशिष्ट योग: गुडपिप्पली, पिप्पल्यासव

82. पुनर्नवा (Punarnava)

  • प्रमुख कर्म: मूत्रविरेचनीय
  • Family: Nyctaginaceae
  • Latin Name: Boerhavia diffusa
  • पर्याय: पुनर्नवा, शोथघ्नी, वर्षाभू, गदहपुरना
  • Morphology: प्रसरी क्षुप
  • Chemical Composition: Potassium, Nitrates, Sulphate
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: मधुर, तिक्त, कषाय | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: संग्राही, रक्तवर्धक, उदररोग, विष, अग्निदीपक, ब्रह्न, शोथ, पाण्डुहर
  • प्रयोज्यांग: मूल, बीज, पंचांग
  • विशिष्ट योग: पुनर्नवाष्टकासव, दिमण्डूर

83. रास्ना (Rasna)

  • प्रमुख कर्म: वेदनास्थापन
  • Family: Compositae
  • Latin Name: Pluchea lanceolata
  • पर्याय: युक्ता, एलापर्णी, सुरभी
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Quercetin, Puchine
  • गुण: गुरु
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: उदररोग, विष, 80 प्रकार के वात विकार, वातनाशक, कास, शोथ, ज्वर, वातरक्त, सिध्महर
  • प्रयोज्यांग: पत्र
  • विशिष्ट योग: रास्नादि क्वाथ, रास्नादि घृत, रास्नादि तैल

84. रसोन (Rasona)

  • प्रमुख कर्म: वेदनास्थापन
  • Family: Liliaceae
  • Latin Name: Allium sativum
  • पर्याय: उग्रगन्ध, यवनेष्ट
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Allyl-propyl sulphide
  • गुण: स्निग्ध, तीक्ष्ण, गुरु, पिच्छिल, सर
  • रस: पंचरस (अम्लरहित) | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: बृंहण, पाचन, सर, सन्धानकर, कण्ठ्य, बलवर्णकर, मेध्य, रसायन, चक्षुष्य, हृद्रोग, ज्वर, कुक्षिशूल, गुल्म, अर्श, वातकफहर
  • प्रयोज्यांग: कन्द, तैल

85. सैरेयक (Saireyaka)

  • प्रमुख कर्म: कुष्ठघ्न
  • Family: Acanthaceae
  • Latin Name: Barleria prionitis
  • पर्याय: सहचर, झिण्टी, पियाबासा
  • Morphology: गुल्म
  • गुण: लघु
  • रस: तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: कुष्ठ, वातरक्त, कण्डू, विषहर, केशरंजक
  • प्रयोज्यांग: पंचांग

86. शल्लकी (Shallaki)

  • प्रमुख कर्म: पुरीषविरजनीय
  • Family: Burseraceae
  • Latin Name: Boswellia serrata
  • पर्याय: सुश्रवा, गजभक्ष्या, सलाई, कुन्दुरु
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Oleo-resin gum, Boswellia oil
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कषाय, तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: पित्त, श्लेष्म, अतिसारहर, रक्तपित्त, व्रणहर, पुष्टिकर, अर्शहर
  • प्रयोज्यांग: निर्यास

87. सप्तपर्ण (Saptaparna)

  • प्रमुख कर्म: विषमज्वरघ्न
  • Family: Apocynaceae
  • Latin Name: Alstonia scholaris
  • पर्याय: विशालत्वक, शारद, विषमच्छद, छितवन
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Ditamine
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: व्रण, वातकफहर, कुष्ठ, जन्तुघ्न, दीपन, गुल्महर, श्वास, विषमज्वरहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक
  • विशिष्ट योग: सप्तच्छदादि क्वाथ, सप्तच्छदादि वटी, सप्तच्छदादि तैल

88. सर्पगन्धा (Sarpagandha)

  • प्रमुख कर्म: निद्राजनन
  • Family: Apocynaceae
  • Latin Name: Rauwolfia serpentina
  • पर्याय: चन्द्रमार, धवलविटप
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Reserpine
  • गुण: रूक्ष
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: शामक, उच्चरक्तचाप, उन्माद, अनिद्रा, अपस्मारहर, मानसिकव्याधिहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: सर्पगन्धाघन वटी

89. सारिवा (Sariva)

  • प्रमुख कर्म: रक्तप्रसाधन
  • Family: Asclepiadaceae
  • Latin Name: Hemidesmus indicus
  • पर्याय: उत्पलसारिवा, गोपवल्ली, अनन्तमूल, कपूरि
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Methoxy salicylic aldehyde
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर, तिक्त | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: शुक्रकर, अग्निमांद्य, अरुचि, श्वास, कास, आम, विषनाशन, त्रिदोषहर, रक्तप्रदरहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: सारिवादि क्वाथ, वटी, अवलेह, आसव

90. शालपर्णी (Shalaparni)

  • प्रमुख कर्म: अंगमर्दप्रशमन
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Desmodium gangeticum
  • पर्याय: विदारीगन्धा, अंशुमती, सरिवन
  • Morphology: क्षुप (4 फीट)
  • Chemical Composition: Resin
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर, तिक्त | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: वमन, ज्वर, श्वास, अतिसार, शोष, त्रिदोषनाशक, रसायन, विष, कृमिहर
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: शालपर्ण्यादि क्वाथ, दशमूलारिष्ट

91. शाल्मली (Shalmali)

  • प्रमुख कर्म: पुरीषविरजनीय
  • Family: Bombacaceae
  • Latin Name: Salmalia malabarica
  • पर्याय: मोचा, पिच्छिल, रक्तपुष्प, स्थिरायु, कण्टकाढ्य, तुलिनी, सेमल
  • Morphology: वृक्ष (125 फीट)
  • Chemical Composition: Tannic acid, Gallic acid
  • गुण: लघु, स्निग्ध, पिच्छिल
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: शीतल, रसायन, वातरक्त, रक्तपित्त, संग्राही, वृष्य, पौष्टिक, युवानपिडिकाहर
  • प्रयोज्यांग: मूल, पुष्प, फल, निर्यास
  • विशिष्ट योग: शाल्मलिघृत

92. शंखपुष्पी (Shankhpushpi)

  • प्रमुख कर्म: मेध्य
  • Family: Convolvulaceae
  • Latin Name: Convolvulus pluricaulis
  • पर्याय: क्षीरपुष्पी, मांगल्यकुसुमा
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Shankhpushpine
  • गुण: स्निग्ध, पिच्छिल
  • रस: तिक्त, मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: सर, मेध्य, वृष्य, रसायन, मानस रोगहर, अपस्मार, विष, कुष्ठहर, स्मृति, कान्तिप्रद
  • प्रयोज्यांग: पंचांग
  • विशिष्ट योग: शंखपुष्पी पानक, मेध्यकषाय

93. शतावरी (Shatavari)

  • प्रमुख कर्म: वृष्य
  • Family: Liliaceae
  • Latin Name: Asparagus racemosus
  • पर्याय: बहुशुता, शतवीर्या, शतमूली, अतिरसा
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Saponin
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर, तिक्त | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: रसायन, मेध्य, अग्निवर्धक, पुष्टिदायक, स्तन्यवर्धक, शुक्रवर्धक, चक्षुष्य, वातपित्तहर, शोथहर
  • प्रयोज्यांग: कन्द
  • विशिष्ट योग: शतावरी घृत, नारायण तैल, विष्णु तैल

94. शतपुष्पा (Shatapushpa)

  • प्रमुख कर्म: वातानुलोमन
  • Family: Umbelliferae
  • Latin Name: Anethum sowa
  • पर्याय: छत्रा, सोया
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Volatile oil
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अग्निदीपक, तीक्ष्ण, वातानुलोमन, व्रण, शूल, नेत्ररोगहर
  • प्रयोज्यांग: अर्क, तैल
  • विशिष्ट योग: शतपुष्पार्क

95. शोभाञ्जन (Shobhanjana)

  • प्रमुख कर्म: स्वेदोपग
  • Family: Moringaceae
  • Latin Name: Moringa oleifera
  • पर्याय: शिग्रु, तीक्ष्णगन्धा, मोचक, अक्षीव
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Moringine, Pterygospermine
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अग्निदीपक, तीक्ष्ण, चक्षुष्य, शोथ, कृमि, मेदोरोग, अपची, विष, गलगण्ड, व्रणहर, वेदनाहर
  • प्रयोज्यांग: बीज, मूलत्वक
  • विशिष्ट योग: शोभाञ्जनादि लेप

96. शिरीष (Shirish)

  • प्रमुख कर्म: विषघ्न
  • Family: Mimosoideae
  • Latin Name: Albizia lebbeck
  • पर्याय: शुकतरु, कपितन, भण्डीर, शुकप्रिय
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Tannin, Saponin
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कषाय, तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: कोष्ण
  • आमयिक प्रयोग: वातहर, शुक्रस्तम्भन, शोथ, विसर्प, विष, कास, गण्डमालाहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक, पत्र, बीज, पुष्प
  • विशिष्ट योग: महाशिरीष अगद, शिरीषारिष्ट

97. श्योनाक (Shyonaka)

  • प्रमुख कर्म: उपशोषक
  • Family: Bignoniaceae
  • Latin Name: Oroxylum indicum
  • पर्याय: टुण्टुक, कुटन्नट, भल्लूक, पृथुशिम्ब, सोनापाठा
  • Morphology: वृक्ष (40 फीट)
  • Chemical Composition: Oroxylin, Baicalein
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: मधुर, तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अग्निदीपक, मलसंग्राहक, शोथ, अतिसार, आमातिसार, संग्रहणी, कर्णस्राव-शूलहर
  • प्रयोज्यांग: मूलत्वक
  • विशिष्ट योग: बृहद्पञ्चमूल क्वाथ

98. तालीस (Talisa)

  • प्रमुख कर्म: छेदन
  • Family: Pinaceae
  • Latin Name: Abies webbiana
  • पर्याय: पत्राढ्य, धात्रीपत्र, शुको
  • Morphology: वृक्ष (150 फीट)
  • Chemical Composition: Volatile oil
  • गुण: लघु, तीक्ष्ण
  • रस: तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: श्वास, कास, कफवात, अरुचि, गुल्म, आम, अग्निमांद्य, क्षयरोगहर
  • प्रयोज्यांग: पत्र
  • विशिष्ट योग: तालिसादि चूर्ण, तालिसादि वटी

99. तिल (Tila)

  • प्रमुख कर्म: केश्य
  • Family: Pedaliaceae
  • Latin Name: Sesamum indicum
  • पर्याय: तिल
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Vitamin A-B-C, Calcium, Fat
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर, कषाय, तिक्त | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: बल्य, केश्य, त्वच्य, दन्त्य, ग्राही, अग्निमति प्रद, अल्पमूत्रकर, कृष्णतिल श्रेष्ठ, वीर्यप्रद
  • प्रयोज्यांग: बीज, तैल
  • विशिष्ट योग: तिलादि गुटिका

100. त्रिवृत (Trivrit)

  • प्रमुख कर्म: सुखविरेचन
  • Family: Convolvulaceae
  • Latin Name: Operculina turpethum
  • पर्याय: त्रिभण्डी, सरला, रेचनी, सुवहा, निशोथ
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Turpethin
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: तिक्त, कटु | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: रेचन, वातहर, पित्तज्वर, कफ, पित्त, शोथ, उदररोगहर, कामला, अर्शहर
  • प्रयोज्यांग: मूलत्वक
  • विशिष्ट योग: त्रिवृत चूर्ण, गुटिका, क्वाथ, घृत

101. तुलसी (Tulsi)

  • प्रमुख कर्म: विषमज्वरघ्न
  • Family: Labiatae
  • Latin Name: Ocimum sanctum
  • पर्याय: सुरसा, अपेतराक्षसी, भूतघ्नी, बहुमंजरी, देवदुन्दुभी, सुलभा, ग्राम्या
  • Morphology: क्षुप (4 फीट)
  • Chemical Composition: Volatile oil, Phenol, Ascorbic acid
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: हृद्य, अग्निदीपक, कुष्ठ, पार्श्वशूलहर, वातकफहर, श्वास, कास, मूल-वीर्यस्तम्भक
  • प्रयोज्यांग: पत्र, पुष्प, बीज, मूलत्वक

102. दालचीनी (Dalchini)

  • प्रमुख कर्म: छेदन
  • Family: Lauraceae
  • Latin Name: Cinnamomum zeylanicum
  • पर्याय: उत्कट, दारुसिता, दालचीनी
  • Morphology: वृक्ष (25 फीट)
  • Chemical Composition: Eugenol, Cinnamaldehyde
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: स्वादिष्ट, तिक्त, वातपित्तहर, सुगन्धि, शुक्रल, बल्य, मुख-शोष-तृष-कैंसरहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक, तैल, पत्र
  • विशिष्ट योग: सितोपलादि चूर्ण

103. उशीर (Ushira)

  • प्रमुख कर्म: स्वेदापनयन
  • Family: Gramineae
  • Latin Name: Vetiveria zizanioides
  • पर्याय: नलद, अमृणाल, खस, समगन्धक
  • Morphology: तृण
  • Chemical Composition: Volatile oil
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: तिक्त, मधुर | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: स्तम्भन, ज्वर, वमन, दाह, अम्लपित्त, तृषा, विसर्प, मूत्रकृच्छ्र, विष, रक्तविकारहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: उशीरासव, षडंगपानीय

104. वचा (Vacha)

  • प्रमुख कर्म: संज्ञास्थापन
  • Family: Araceae
  • Latin Name: Acorus calamus
  • पर्याय: षड्ग्रन्था, गोलोमी, उग्रगन्धा
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Alpha & Beta-Asarone
  • गुण: लघु, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: वामक, अग्निवर्धक, विबन्धहर, आध्मान, शूल, उन्माद, कृमिहर, वचनशक्तिवर्धक
  • प्रयोज्यांग: मूल, काण्ड
  • विशिष्ट योग: सारस्वत चूर्ण

105. वरुण (Varuna)

  • प्रमुख कर्म: अश्मरीभेदन
  • Family: Capparidaceae
  • Latin Name: Crataeva nurvala
  • पर्याय: तिक्तशाक, बरना
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Saponin, Tannin
  • गुण: लघु, रूक्ष
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: भेदन, मूत्रकृच्छ्रहर, अश्मरीभेदन, गुल्म, वातरक्तहर, अग्नि-पित्तवर्धक, मेदहर
  • प्रयोज्यांग: त्वक
  • विशिष्ट योग: वरुणादि क्वाथ

106. वासा (Vasa)

  • प्रमुख कर्म: छेदन
  • Family: Acanthaceae
  • Latin Name: Adhatoda vasica
  • पर्याय: सिंहास्य, वाजिदन्त, आटुरुषक
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Adhatodic acid
  • गुण: रूक्ष, लघु
  • रस: तिक्त, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: हृद्य, कास, श्वास, रक्तपित्त, ज्वर, प्रमेह, कुष्ठ, क्षयहर, कृमिघ्न
  • प्रयोज्यांग: पत्र, मूल, पुष्प
  • विशिष्ट योग: वासारिष्ट

107. वट (Vata)

  • प्रमुख कर्म: मूत्रसंग्रहणीय
  • Family: Moraceae
  • Latin Name: Ficus bengalensis
  • पर्याय: न्यग्रोध, बहुपाद, बङ
  • Morphology: वृक्ष
  • Chemical Composition: Tannin
  • गुण: गुरु, रूक्ष
  • रस: कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: ग्राही, व्रणहर, वर्ण्य, दाहघ्न, प्रमेह, व्यंग, योनिदोषहर
  • प्रयोज्यांग: फल, क्षीर, प्ररोह, पत्र, त्वक
  • विशिष्ट योग: न्यग्रोधादि चूर्ण, न्यग्रोधादि घृत

108. वत्सनाभ (Vatsanabha)

  • प्रमुख कर्म: स्वेदजनन
  • Family: Ranunculaceae
  • Latin Name: Aconitum ferox
  • पर्याय: अमृत, विष, मीठाविष
  • Morphology: क्षुप
  • Chemical Composition: Aconitine, Pseudo-aconitine
  • गुण: रूक्ष, तीक्ष्ण, लघु, व्यवायी, विकासी
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: ज्वरघ्न, स्वेदजनन, हृद्योत्तेजक, पीड़ाशामक, शोथहर, कफवातहर, बल्य, अग्निमांद्य, ग्रहणी, अतिसारहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: आनन्दभैरव रस, रामबाण, कफकेतु

109. विदारी (Vidari)

  • प्रमुख कर्म: बल्य
  • Family: Leguminosae
  • Latin Name: Pueraria tuberosa
  • पर्याय: स्वादुकन्दा, इक्षुकन्दा, गजवाजिप्रिया, कन्दर्पलाश, भूमिकूष्माण्ड, विदारीकन्द, पातालकोहण्डा
  • Morphology: लता
  • Chemical Composition: Carbohydrate (64%)
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: बृंहण, स्तन्यशुक्रबलवर्णकर, स्वर्य, मूत्रल, पित्तरक्तवातदाहहर, रसायन
  • प्रयोज्यांग: कन्द

110. विडंग (Vidanga)

  • प्रमुख कर्म: कृमिघ्न
  • Family: Myrsinaceae
  • Latin Name: Embelia ribes
  • पर्याय: कृमिघ्न, चित्रतण्डुल, वायविडंग
  • Morphology: गुल्म
  • Chemical Composition: Embelin, Christembine
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, कषाय | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: अग्निमांद्य, शूल, आध्मान, उदर, कृमि, वात, विबन्धहर
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: विडंगादि चूर्ण, विडंगादि लौह, विडंगादि तैल

111. यष्टिमधु (Yashtimadhu)

  • प्रमुख कर्म: छेदन
  • Family: Papilionaceae
  • Latin Name: Glycyrrhiza glabra
  • पर्याय: मधुक, क्लीतक, मधुयष्ठी
  • Morphology: गुल्म
  • Chemical Composition: Glycyrrhizin
  • गुण: गुरु, स्निग्ध
  • रस: मधुर | विपाक: मधुर | वीर्य: शीत
  • आमयिक प्रयोग: चक्षुष्य, बलवर्णकर, शुक्रल, केश्य, स्वर्य, पित्तवातरक्तजित, व्रण, शोथ, विष, छर्दि, अम्लक्षयहर
  • प्रयोज्यांग: मूल
  • विशिष्ट योग: यष्ट्यादि चूर्ण, यष्ट्यादि क्वाथ

112. यवानी (Yavani)

  • प्रमुख कर्म: शूलप्रशमन
  • Family: Umbelliferae
  • Latin Name: Trachyspermum ammi
  • पर्याय: यवानी, अजमोदिका, दीप्यका, अजवायन
  • Morphology: क्षुप (3 फीट)
  • Chemical Composition: Thymol, Carvacrol
  • गुण: लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण
  • रस: कटु, तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: दीपन, पाचन, रुच्य, पित्तकर, शुक्रशूलहर, वातकफ-उदर-आनाह-गुल्म-प्लीहा-कृमिहर
  • प्रयोज्यांग: फल
  • विशिष्ट योग: यवानीका चूर्ण, यवानीषाडव, यवान्यार्क

113. देवदारु (Devadaru)

  • प्रमुख कर्म: वेदनास्थापन
  • Family: Pinaceae
  • Latin Name: Cedrus deodara
  • पर्याय: भद्रदारु, सुरभूरुह
  • Morphology: महावृक्ष
  • Chemical Composition: Sesquiterpene
  • गुण: लघु, स्निग्ध
  • रस: तिक्त | विपाक: कटु | वीर्य: उष्ण
  • आमयिक प्रयोग: विबन्ध, आध्मान, शोथ, तन्द्रा, हिक्का, ज्वर, प्रमेह, पीनस, कास, कण्डू, वात, वेदनाहर
  • प्रयोज्यांग: काण्ड, सार, तैल
  • विशिष्ट योग: देवदार्वादि क्वाथ, देवदार्वादि तैल