ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਯਮ
ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਯਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ।
ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਰ, ਹ, ਵ)
- ਪੈਰ ਵਿੱਚ ‘ਰ’ (੍ਰ): ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿਰੇਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ (ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ)।
- ਪੈਰ ਵਿੱਚ ‘ਹ’ (੍ਹ): ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ‘ਹ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: ਕੰਧ)।
- ਪੈਰ ਵਿੱਚ ‘ਵ’ (੍ਵ): ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ
- ਅੱਧਕ (ੱ): ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਥੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੋਹਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਬੋਲੀ ਜਾਵੇ। ਉਦਾਹਰਨ: ਕੱਲ੍ਹ, ਸੱਤ, ਅੱਗ।
- ਅੱਧਾ ਅੱਖਰ: ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅੱਧਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਸੱਕਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸਕੱਤਰ।
- ‘ਊ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਉ’: ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਊ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਉ’ (ਛੋਟੀ ਆਵਾਜ਼) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਮੂਲ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਲ, ਪੂਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁਰਾ।
- ਦੁਲਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਹਾਰੀ: ਜਿੱਥੇ ‘ਏ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ) ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਮੈਂਨੂੰ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ।
ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਵਰਗ
ਬਿੰਦੀ (ਂ) ਅਤੇ ਟਿੱਪੀ (ੰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:
- ਟਿੱਪੀ: ਮੁਕਤਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ, ਦੁਲੈਂਕੜ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਬਿੰਦੀ: ਕੰਨਾ, ਬਿਹਾਰੀ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਹੋੜਾ, ਕਨੌੜਾ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਨਵੀਨ ਵਰਗ: ਫਾਰਸੀ/ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ‘ਸ਼, ਖ਼, ਗ਼, ਜ਼, ਫ਼, ਲ਼’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਚਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕੇ।
ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਬਣਤਰ ਅਭਿਆਸ
ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
| ਅਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ | ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ | ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ |
|---|---|---|
| ਮੈਂਨੂੰ | ਮੈਨੂੰ | ਦੁਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਈ’ ਜਾਂ ‘ਏ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। |
| ਝੂਠ | ਜੂਠ | ‘ਜ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। |
| ਅੱਜਾ | ਅੱਜ | ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਆ’ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। |
| ਅਸੀ | ਅਸੀਂ | ਬਿੰਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। |
| ਕਿਉਂਕਿ | ਕਿਉਂਕਿ | ਟਿੱਪੀ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿੰਦੀ। |
| ਸੱਕਤਰ | ਸਕੱਤਰ | ਅੱਧਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ। |
ਵਾਕ-ਬਣਤਰ (S-O-V)
| ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਕ | ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਕ |
|---|---|
| ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। | ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। |
| ਕੱਲ੍ਹ ਜਾਵਾਂਗਾ ਮੈਂ ਬਾਜ਼ਾਰ। | ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। |
| ਕੁੜੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। | ਕੁੜੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। |
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਰੁਕਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ।
| ਚਿੰਨ੍ਹ | ਨਾਮ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| । | ਡੰਡੀ (Full Stop) | ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। |
| ? | ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ | ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? |
| ! | ਵਿਸਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ | ਵਾਹ! ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੈ। |
| : | ਦੁਬਿੰਦੀ (Colon) | ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਹਨ: ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। |
| ” “ | ਦੂਹਰੇ ਕੌਮੇ | ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਅੱਜ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਾਂਗਾ।” |
ਅਨੁਵਾਦ ਕਲਾ: ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਅਨੁਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।
ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
- ਸ਼ਬਦ-ਬ-ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ: ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਕੁਦਰਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
- ਭਾਵ ਅਨੁਵਾਦ: ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਭਾਸ਼ਾਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ (Transcreation): ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣਾ।
ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੇ ਗੁਣ
- ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ (Source Language) ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ।
- ਟੀਚਾ ਭਾਸ਼ਾ (Target Language) ਦੇ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਪਕੜ।
- ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ।
ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਬਦਲ ਲੱਭਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।